Polish (Poland)English (United Kingdom)
Pracownia Dialektologii Polskiej

Kierownik Pracowni

prof. zw. dr hab. Anna Tyrpa

al. Mickiewicza 31, 
31-120 Kraków
tel.: +48 12 632-56-92 
fax: +48 12 632-92-41 
e-mail: Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.

Skład Pracowni

Dnia 1 I 2016 roku nastąpiło połączenie dwóch pracowni: Pracowni Słownika Gwar Polskich z siedzibą w Krakowie i Pracowni Słownika Gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur z siedzibą w Krakowie i w Warszawie. W latach 2013-2015 działała też Pracownia Gwar Małopolskich z siedzibą w Krakowie, która uległa likwidacji po wykonaniu zadania, dla którego została powołana. Zadaniem tym było napisanie Słownika gwar małopolskich, który ukaże się w 2016 roku. Te trzy pracownie wchodziły w skład Zakładu Dialektologii Polskiej. Obecnie pracownicy dwóch dawnych pracowni stanowią kadrę jednej Pracowni Dialektologii Polskiej. Dwie osoby pracują w Warszawie, a dziesięć – w Krakowie. Osiem osób zajmuje się pisaniem Słownika gwar polskich (SGP), a cztery – Słownika gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur (SGOWM).

Dzieje pracowni krakowskiej

Kazimierz Nitsch już od początków swojej twórczości dialektologicznej myślał o opracowaniu atlasu gwar polskich i słownika gwar polskich. Niektóre języki Europy Zachodniej miały już z początkiem XX wieku swoje atlasy dialektologiczne. Wtedy też ukazał się drukiem niezadowalający Nitscha "Słownik gwar polskich" Jana Karłowicza.

za: Jerzy Reichan, Pracownia dialektologiczna Nitscha, [w:] Studia Dialektologiczne IV, pod red. H. Kurek, A. Tyrpy, J. Wronicz, Wydawnictwo IJP PAN, Kraków 2010, s. 25.

W roku 1951, pod przewodnictwem profesora Kazimierza Nitscha, Polska Akademia Umiejętności utworzyła Komitet Atlasu Gwar Polskich. Członkami Komitetu zostali profesorowie: Witold Doroszewski, Władysław Kuraszkiewicz, Zdzisław Stieber oraz Stanisław Urbańczyk. W ramach projektu powstały dwie pracownie: Pracownia Atlasu Gwar Polskich i Pracownia Słownika Gwar Polskich, powiązana z Katedrą Filologii Słowiańskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Obie pracownie mieściły się w Krakowie przy ulicy Mikołajskiej 9.

Ogromne trudności finansowe a także organizacyjne, na które napotykali prowadzący badania, zostały przezwyciężone dzięki przyłączeniu (od 1 stycznia 1953 roku) obu Pracowni do Zakładu Językoznawstwa PAN w Krakowie. Od tego czasu istniała już jedna pracownia - Pracownia Atlasu i Słownika Gwar Polskich. Warto wspomnieć, iż zmieniała ona kilkakrotnie na przełomie dziesięcioleci swój adres. Kolejne adresy: plac Na Groblach 8, ulica Straszewskiego 27 a od listopada 2000 lokalizacja obecna.

W roku 1973 powołano Instytut Języka Polskiego (w ramach Wydziału I Nauk Społecznych PAN), w skład którego weszły istniejące dotychczas pracownie językoznawcze.

Na mocy uchwały Prezydium Polskiej Akademii Nauk z dnia 17 kwietnia 1973 roku, powołano w miejsce Pracowni Atlasu i Słownika Gwar Polskich, Zakład Dialektologii Polskiej. Z powodu zmian w strukturze organizacyjnej Instytutu Języka Polskiego, przez pewien czas Zakład był Pracownią Dialektologii.

Kierownikami Zakładu (Pracowni) Dialektologii Polskiej po profesorze Kazimierzu Nitschu byli kolejno:

  • prof. dr hab. Mieczysław Karaś (1958-1977)
  • prof. dr hab. Jerzy Reichan (1977-1999)
  • prof. dr hab. Joanna Okoniowa (1999-2012)
  • prof. dr hab. Anna Tyrpa (od 2013)

Zakres badań

I. SŁOWNIK GWAR POLSKICH

Głównym zadaniem Zakładu jest kontynuacja prac nad Słownikiem gwar polskich (SGP). Jest to monumentalne dzieło będące syntezą polskiej leksykografii gwarowej.

Autorzy SGP dokonują doboru materiału: wydobywają fakty istotne dla formy, znaczenia, składni, frazeologii i geografii wyrazów zgodnie z przyjętymi kryteriami, pomijają zaś celowo dużą ilość materiału nie wnoszącego nic nowego do prezentowanych zagadnień.

Historia

Myśl o opracowaniu nowego wielkiego dzieła leksykografii dialektalnej zakiełkowała w umyśle profesora Kazimierza Nitscha po napisaniu przez niego w roku 1911 krytycznej recenzji Słownika gwar polskich Jana Karłowicza. Ostatecznie, wstępne założenia redakcyjne słownika gwarowego wygłosił on w roku 1957 w artykule Zagadnienia ogólnopolskiego słownika gwarowego.

Lata '60 XX wieku pod kierownictwem profesora Mieczysława Karasia przynoszą już Zeszyt próbny dyferencyjnego, jak sobie życzył profesor Kazimierz Nitsch, Słownika. Warto wspomnieć, że zespół wykonawców i autorów haseł na przestrzeni kilkudziesięciu lat pracy nie przekraczał nigdy 15 osób.

Zakres chronologiczny i terytorialny SGP

W SGP uwzględnia się materiały zapisane w XIX i XX wieku na terenie polskiego obszaru gwarowego (dialekty: śląski, małopolski, mazowiecki, wielkopolski i kaszubski). Reasumując, SGP obejmuje leksykę gwarową:

  • z terenu państwa polskiego;
  • z polskich wysp językowych na terenie Litwy, Białorusi i Ukrainy;
  • z gwar polskich w Czechach na terenie Cieszyńskiego;
  • z gwar polskich w Słowacji na terenie Spisza, Orawy i Czadeckiego;
  • z gwar polskich w Rumunii na terenie Bukowiny;
  • w niewielkim stopniu z gwary w Istvanmajor na terenie Węgier.

Dotychczas ukazały się tomy:

  • t. I z. 1, s. 1 - 94 (A - ALGIERA)
  • z. 2, s. 95 - 324 (ALGIERA - BAŁACHOSTY)
  • z. 3, s. 325 - 463 (BAŁACHWASTA - BĄGA)
  • t. II z. 1 (4), s. 1 - 182 (BĄK - BIEGUNKA)
  • z. 2 (5), s. 183 - 382 (BIEGUNKA - I. BOROWAĆ)
  • z. 3 (6), s. 383 - 620 (I. BOROWAĆ - BRZÓD)
  • t. III z. 1 (7), s. 1 - 213 (BRZÓDŹGA - I. BYĆ)
  • z. 2 (8), s. 213 - 448 (I. BYĆ - CHAM)
  • z. 3 (9), s. 449 - 655 (CHAM - CHOINECZKA)
  • t. IV z. 1 (10), s. 1 - 216 (CHOINIAK - CHYLMA)
  • z. 2 (11), s. 217 - 436 (CHYLNĄĆ (SIĘ) - CIUPAGA)
  • z. 3 (12), s. 437 - 649 (CIUPAGA - CZARNUTKI)
  • t. V z. 1 (13), s. 1 - 214 (CZARNY - CZUPIRADŁO)
  • z. 2 (14), s. 215 - 416 (CZUPIRADŁO - DCERA)
  • z. 3 (15), s. 417 - 687 (DE - DOJRZEWAĆ (SIĘ))
  • t. VI z. 1 (16), s. 1 - 58 (DOJRZEWANIE - DOM)
  • z. 2 (17), s. 59 - 210 (DOMA - DOŻRANY)
  • z. 3 (18), s. 211 - 358 (DOŻREĆ (SIĘ) - DRUŻKUŚ)
  • z. 4 (19), s. 359 - 510 (DRUŻNI - DUŻNY)
  • t. VII z. 1 (20), s. 1 - 160 (DUŻO - DZIAMA)
  • z. 2 (21), s. 161 - 329 (DZIAMAĆ - DŹWIERZANY)
  • z. 3 (22), s. 331 - 492 (DŹWIERZE - FERSZTERKA)
  • z. 4 (23), s. 493 - 653 (FERSZTEROWY - FUKACZKA)
  • t. VIII z. 1 (24), s. 1 - 158 (FUKAĆ (SIĘ) - GARDZIEC)
  • z. 2 (25), s. 159 - 322 (GARDZIEL - GIBLIWY)
  • z. 3 (26), s. 323 - 510 (GIBLIZNA - GNACKA)
  • z. 4 (27), s. 511 - 671 (GNAĆ (SIĘ) - GOŚCINKA)
  • t. IX z. 1 (28), s. 1 - 170 (GOŚCINNA - GROCHOWIENIE)
  • z. 2 (29), s. 171 - 333 (GROCHOWINA - GRZEBLIWY)

SGP do kupienia bezpośrednio w księgarni IJP PAN lub poprzez stronę: https://sklep.ijp-pan.krakow.pl

II. BADANIA INDYWIDUALNE

Pracownia Dialektologii Polskiej prowadzi statutową działalność naukowo-wydawniczą z zakresu leksykografii i leksykologii gwarowej.

W Pracowni prowadzone są także badania indywidualne nad gwarami polskimi:

  • nazwy chorób w gwarach polskich (dr M. Buława);
  • gwara w perspektywie socjolingwistycznej, gwara w Internecie, słownictwo gwarowe w języku potocznym (dr hab. R. Kucharzyk, prof. IJP PAN);
  • Polska i jej regiony w zwierciadle gwarowym (prof. dr hab. A. Tyrpa);
  • frazeologia i paremiologia w gwarach, szczególnie religijna (dr E. Popławski);
  • Gwary polskie na terenie byłych Prus Wschodnich; sytuacja socjolingwistyczna na Mazurach (dr E. Grześkiewicz);
  • polszczyzna kresowa; kontakty językowe polsko-wschodniosłowiańskie; języki wschodniosłowiańskie; dialektologia polska i wschodniosłowiańska; leksykologia (etymologia, zapożyczenia); socjolingwistyka (dr hab. A. Kostecka-Sadowa, prof. IJP PAN);
  • leksyka obrzędowa, słowotwórstwo gwarowe (dr hab. B. Grabka, prof. IJP PAN);
  • numeralizacja rzeczowników w gwarach polskich (mgr J. Kozioł)

Dorobek

I. PRACE ZESPOŁOWE

1. MAŁY ATLAS GWAR POLSKICH, t. I-II pod kierunkiem K. Nitscha, t. III-XIII pod kierunkiem M. Karasia, Wrocław-Kraków 1957-1970; nagrodzony zespołową nagrodą państwową I stopnia.

Ze wspomnień Profesora Jerzego Reichana (Pracownia dialektologiczna Nitscha, [w:] Studia Dialektologiczne IV, pod red. H. Kurek, A. Tyrpy, J. Wronicz, Wydawnictwo IJP PAN, Kraków 2010, s. 30):

Idealnym miejscem do rozkładania map i nanoszenia na nie zasięgów zjawisk językowych był wspomniany już wielki stół pingpongowy. Cóż to była za wspaniała praca, ale i zabawa przenosić z setek karteczek na mapę zjawiska językowe! Materiał dyktował użycie właściwej metody [...] W trakcie nanoszenia na mapę oznaczeń zaczynały się wyłaniać zasięgi wyrazów i form - nieznana dotąd rzeczywistość geograficzno-językowa. Cóż to za satysfakcja!

Mały atlas gwar polskich (MAGP) jest podstawowym dziełem materiałowym dialektologii polskiej, gdyż przedstawia dość dokładnie systemy fonetyczne i morfonologiczne, a ponadto jest zbiorem słownictwa (mapy zasięgu nazw desygnatów oraz mapy zasięgu znaczeń wybranych leksemów). Odpowiedzi na 601 pytań kwestionariusza dostarczyły materiału dla 601 map, wydanych w XII tomach. Dzieło zakończył tom XIII zawierający uwagi końcowe, spisy, indeksy i wykazy. Ponadto do każdej teczki o wymiarze 52 cm/34 cm/3 cm dołączony jest Komentarz zawierający: objaśnienia, rozwiązania skrótów, uwagi etymologiczne.

2. MAŁY SŁOWNIK GWAR POLSKICH, pod redakcją Jadwigi Wronicz

Opracował zespół: Renata Kucharzyk, Anna Niezabitowska, Jerzy Reichan, Maria Tokarz, Wiktoria Wójcicka, Jadwiga Wronicz; okresowo w opracowywaniu haseł uczestniczyli: Monika Buława, Artur Czesak, Anna Kostecka-Sadowa, Emil Popławski, Wydawnictwo LEXIS, Kraków 2009.

Słownik zawiera 10426 haseł różniących się od wyrazów znanych polszczyźnie ogólnej, a zarazem reprezentatywnych dla leksyki gwarowej. Jest on rezultatem projektu badawczego: Leksyka dialektalna w ujęciu dyferencyjnym.

Podstawą opracowania były: 22 wydane dotąd zeszyty SGP oraz kartoteka zawierająca ok. 2,5 miliona fiszek dokumentujących ok. 240 tysięcy haseł. Znaczenia są ilustrowane cytatami, oddającymi autentyczną gwarę miejscowości, z której pochodzi zapis. Dla każdego hasła podano informację o zasięgu geograficznym danego wyrazu, opartą na analizie materiałów zgromadzonych pod danym hasłem (fiszek z materiałami rękopiśmiennymi, drukowanymi oraz odsyłaczy do materiałów drukowanych, w tym atlasów gwarowych).

Słownik jest pierwszym od czasów Mieczysława Karłowicza syntetycznym opracowaniem słownictwa gwarowego. Pozwala on czytelnikowi zdobyć orientację w gwarowym zasobie leksykalnym i umożliwia znalezienie odpowiedzi na pytanie: które wyrazy stanowią specyfikę jednej gwary, które mają szerszy zasięg, a które obejmują wszystkie lub niemal wszystkie gwary występujące na terytorium Polski.

Hasła zostały opracowane w taki sposób, by ze słownika mogły korzystać również osoby, które nie mają wykształcenia filologicznego. W tym celu przetranskrybowano zapisy fonetyczne na ortografię ogólnopolską. Dzięki uwzględnieniu bogatego, a w znacznej mierze jeszcze niewykorzystanego materiału leksykalnego, Mały słownik gwar polskich ukazuje zróżnicowanie geograficzne polskiej leksyki gwarowej, a zarazem stanowi bogatą dokumentację kultury materialnej i duchowej użytkowników gwary od początku XIX wieku do czasów współczesnych. O ogromnej potrzebie słowników ogólnogwarowych (obok słowników języka ogólnopolskiego) świadczy fakt, iż liczący 200 egzemplarzy nakład został bardzo szybko wyczerpany, a obecnie planowany jest dodruk.

Zobacz przykładowe hasła: 79, 111

3. INDEKS ALFABETYCZNY WYRAZÓW Z KARTOTEKI SŁOWNIKA GWAR POLSKICH, t. I (A-O)-II (P-Ż), opracował zespół pod redakcją Jerzego Reichana, Kraków 1999.

Indeks opiera się w 90% na nie wydanych jeszcze drukiem, a zarazem nieuporządkowanych etymologicznie, materiałach znajdujących się w kartotece SGP i jest największym zbiorem słownictwa gwarowego. Wyrazy zebrane w indeksie nawiązują do zasobu słownictwa ogólnopolskiego, staropolskiego oraz słowiańskiego.

Indeks jest niezbędnym punktem wyjścia w pracy dialektologa, gdyż pozwala zorientować się, czy dany leksem jest poświadczony w gwarach. Szczegółowy wgląd w materiały jest możliwy w Zakładzie Dialektologii Polskiej po uprzednim kontakcie z kierownikiem Zakładu.

4. Juliusz Zborowski SŁOWNIK GWARY ZAKOPANEGO I OKOLIC

opracowany i uzupełniony z materiałów Autora przez Zespół Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie pod kierunkiem Joanny Okoniowej. Wstęp Joanna Okoniowa. Wydawnictwo Naukowe DWN, Zakopane–Kraków 2009, str. XXXII + 491, ilustracje Magdalena Szaja. Opiniowali do druku: Janusz Rieger, Jerzy Reichan.

Słownik gwary Zakopanego i okolic opracowany został na podstawie materiałów rękopiśmiennych Juliusza Zborowskiego (1888–1965), badacza kultury Podhala, wieloletniego dyrektora Muzeum Tatrzańskiego. Materiały te – obejmujące kartotekę, zeszyty i luźne kartki oraz teki z notatkami i wypisami z lat 1911–1964 – znajdowały się od 1967 roku w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem. Przygotowaniem ich publikacji według naukowych zasad leksykograficznych oraz całą koncepcją Słownika i jego opracowaniem, łącznie z projektem i wykonaniem ilustracji, zajął się w latach 2007–2008 zespół pracowników Zakładu Dialektologii Polskiej Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie pod kierunkiem prof. dr hab. Joanny Okoniowej. Tom ukazał się w 2009 roku w ramach serii wydawniczej Muzeum Tatrzańskiego, które wypożyczyło Instytutowi Języka Polskiego wspomniane materiały i pozyskało środki na druk.

Słownik to bogato ilustrowana publikacja, o objętości ponad 35 arkuszy wydawniczych, zawierająca około 8500 haseł. Zebrano w niej i powiązano ze sobą systemem odsyłaczy wyrazy i związki frazeologiczne zanotowane w Zakopanem i okolicznych wsiach w pierwszej połowie XX w. Obszerne i ciekawe konteksty dokumentują życie górali i ich ówczesną kulturę materialną i duchową. Na obszarze Podtatrza zachowała się bowiem gwara podhalańska w najbardziej klasycznej formie. Gwara ta, w miarę oddalania się od centrum, jak też z upływem czasu, podlegała zmianom i wpływom języka ogólnego, co również znalazło swoją dokumentację w Słowniku. Materiał wyrazowy poprzedzony został obszernym wstępem, w którym zawarto informacje o leksykografii podhalańskiej, Juliuszu Zborowskim i losach spuścizny po nim, a także o zasadach opracowania redakcyjnego i aparacie naukowym Słownika. Na końcu zamieszczono obszerną bibliografię.

Słownik gwary Zakopanego i okolic to pierwszy tak bogaty, przystępny, a zarazem naukowy leksykon regionu, o którego języku wiadomo było dotąd jedynie z bardzo skromnych objętościowo i niedoskonałych pod względem warsztatowym opracowań; zbiorem wśród nich najpełniejszym pozostawał dotąd dziewiętnastowieczny Słownik gwary podhalskiej Bronisława Dembowskiego (Kraków 1894; przedruk [w:] Studia Dialektologiczne, tom III).

Do kupienia bezpośrednio w księgarni IJP PAN lub poprzez stronę: https://sklep.ijp-pan.krakow.pl

5. Seria: STUDIA DIALEKTOLOGICZNE

Celem powstania nowej serii, w ramach której wydawane są artykuły obejmujące zasięgiem wszelkie tematy dotyczące dialektologii słowiańskiej, jest ilustracja problemu powiązań między gwarami, ich zanikania i interferencji oraz ożywienie dyskusji w kręgu filologów i etnografów.

Do kupienia bezpośrednio w księgarni IJP PAN lub poprzez stronę: https://sklep.ijp-pan.krakow.pl

5. 1. STUDIA DIALEKTOLOGICZNE I, pod redakcją Bogusława Dunaja i Jerzego Reichana

Wydane w serii: Prace IJP PAN Nr 97, Kraków 1996.

Tom jest owocem pierwszej, z zapoczątkowanej serii, Konferencji Dialektologicznej, której temat brzmiał: Dialektologia - teoria, metodologia, gramatyka, słownictwo. Konferencję zorganizowały w Mogilanach w dniach 26-28 listopada 1993 roku IJP PAN i IFP UJ.

Wygłoszone na konferencji referaty poświęcone były różnorodnym problemom ogólnym, np. dialektom prasłowiańskim, zagadnieniom teoretycznym i metodologicznym, a także sprawom szczegółowym z zakresu fonetyki, morfologii, składni i słownictwa.

5.2. STUDIA DIALEKTOLOGICZNE II, pod redakcją Joanny Okoniowej i Bogusława Dunaja

Wydane w serii: Prace IJP PAN Nr 114, Kraków 2002.

Materiały zawarte w tomie stanowią plon II Konferencji Dialektologicznej nt. Problemy badawcze współczesnej dialektologii zorganizowanej w Mogilanach w dniach 18-19 listopada 1999 roku staraniem IJP PAN i IFP UJ. Praca jest poświęcona dialektologom obchodzącym swoje 70-lecie: profesorowi Janowi Basarze i profesorowi Jerzemu Reichanowi.

Na tom składają się dwie główne części. Pierwsza z nich przedstawia sylwetki i dorobek obu Profesorów. Druga zawiera rozprawy w układzie rzeczowym obejmujące zagadnienia takie, jak np.: status dialektu i gwary; prognozowanie przemian językowych; opisy systemów gwarowych; zagadnienia szczegółowe dotyczące słowotwórstwa, składni i słownictwa; leksykografia gwarowa.

5.3. STUDIA DIALEKTOLOGICZNE III, pod redakcją Joanny Okoniowej

Wydane w serii: Prace IJP PAN Nr 127, Kraków 2006

Koncepcja tomu III jest otwarta, a tematyka artykułów obejmuje zakresem polemikę leksykografów nad SGP i jego przyszłością, co jest głównym celem powstania tomu, literaturę ludową, przegląd amatorskich słowników gwarowych i wpływ Internetu na działalność popularyzującą wiedzę o gwarach. Tom zawiera ponadto przedruki trudno dostępnych opracowań dialektologicznych: 1) August Wrześniowski, Spis wyrazów podhalskich; 2) Bronisław Dembowski, Słownik gwary podhalskiej; 3) Mieczysław Karaś, O ludowych gwarach Rzeszowszczyzny.

5. 4. STUDIA DIEKTOLOGICZNE IV, pod redakcją Haliny Kurek, Anny Tyrpy i Jadwigi Wronicz

Wydane w serii: Prace IJP PAN Nr 134

Dla uczczenia przypadającej 26 września 2008 roku rocznicy śmierci profesora Kazimierza Nitscha odbyła się w dniach 3-4 października 2008 roku konferencja zatytułowana Gwara w kulturze, zorganizowana przez PAN, PAU i WP UJ. Na konferencji tej wystąpiło 19 referentów z 11 ośrodków naukowych. Do druku złożono 21 tekstów, które zostały zgrupowane w cztery bloki tematyczne.

Pierwszy z nich, Kazimierz Nitsch i jego uczniowie, obejmuje opracowania dotyczące pracy Uczonego nad dialektami i regionalizmami, a także wspomnienia o Nim oraz tekst ukazujący sylwetkę Juliusza Zborowskiego. Drugi blok tematyczny, Stan gwar u progu XXI wieku, zawiera artykuły przedstawiające obecną sytuację dialektów polskich, w tym także gwar poza granicami kraju. W trzecim bloku, Jak badać gwary?, mieszczą się cztery artykuły z zakresu metodologii badań dialektologicznych. Zaś w czwartym bloku, zatytułowanym Gwara jako tworzywo artystyczne, przedstawiono użycie gwary w utworach literackich oraz w tekstach współczesnych piosenek.

Druga część tomu jest wyrazem uznania dla profesora Jerzego Reichana, który przez pierwsze lata pracy był uczniem i współpracownikiem profesora Kazimierza Nitscha. Całe życie zawodowe poświęcił on dziełu zapoczątkowanemu przez swego wielkiego poprzednika. Przez 22 lata (1977-1999) kierował stworzoną przez Nitscha placówką naukową (zob. dział HISTORIA). W drugiej części Studiów Dialektologicznych IV znajdą Czytelnicy kontynuację bibliografii prac Jubilata (pierwsza jej część ukazała się w II tomie Studiów Dialektologicznych), a także kilka Jego tekstów, dotychczas nieopublikowanych lub publikowanych w języku angielskim. Są to prace dotyczące polskiej dialektologii historycznej, typologii słowników gwarowych, stosunku izomorf słowotwórczych do granic języków i dialektów oraz kwestionariusz do badania samogłosek nosowych, a także wspomnienie o afrykaniście profesorze Romanie Stopie, na którego zajęcia Jerzy Reichan uczęszczał jako student.

II. PRACE INDYWIDUALNE pracowników (wybór)

  • bibliografia prac Kazimierza Nitscha w: Kazimierz Nitsch, Wybór pism polonistycznych t. IV, Pisma dialektologiczne, Ossolineum, Wrocław-Kraków 1958, s. 488-490;
  • bibliografia prac Mieczysława Karasia w: Mieczysław Karaś, Język polski i jego historia, wybór pod red. Jerzego Ruska i Mieczysława Szymczaka, PWN, Warszawa-Kraków 1986, s. 9-39;
  • bibliografia prac Jerzego Reichana w: Studia Dialektologiczne t. II (lata 1957-2001) i IV (lata 2002-2010);
  • Buława Monika, Sposoby wyrażania sądów wartościujących w tekstach prasowych, Lexis, Kraków 2014.
  • Czesak Artur, Joanna Okoniowa, Jadwiga Waniakowa, Standard zapisu fonetycznego polskich tekstów gwarowych, Wydawnictwo IJP PAN, Kraków 2004;
  • Gołębiowska Teresa, Terenowe nazwy orawskie, Zeszyty Naukowe UJ 96, Prace Językoznawcze z. 11. Studia Orawskie nr 3, Kraków 1964;
  • Gołębiowska Teresa, Antroponimia Orawy, Zeszyty Naukowe UJ 56, Prace Językoznawcze z. 234. Studia Orawskie nr 6, Kraków 1971;
  • Grabka Barbara, Nagłos wokaliczny w gwarach polskich, Wydawnictwo Naukowe DWN, Kraków 2002;
  • Grabka Barbara, Obrzędowość roku kościelnego w gwarach polskich. Od adwentu do zapustów, Wydawnictwo IJP PAN, Kraków 2012;
  • Grześkiewicz Ewelina, Modlitwa indywidualna w analizie genologicznej, Kraków 2016.
  • Herniczek-Morozowa Wanda, Terminologia polskiego pasterstwa górskiego Cz.1, Prace IJP PAN Nr 4, Ossolineum, Wrocław-Kraków 1975;
  • Herniczek-Morozowa Wanda, Terminologia polskiego pasterstwa górskiego Cz. 2-3, Prace IJP PAN Nr 13, Ossolineum, Wrocław-Kraków 1976;
  • Kostecka-Sadowa Anna, Rzeczownikowe zapożyczenia wschodniosłowiańskie w gwarach polskich, Prace IJP PAN Nr 146, Kraków 2015.
  • Krawczyk-Tyrpa Anna, Frazeologia somatyczna w gwarach polskich: związki frazeologiczne o znaczeniach motywowanych cechami części ciała, Prace IJP PAN Nr 53, Ossolineum, Wrocław-Kraków 1987;
  • Krawczyk-Tyrpa Anna, Tabu w dialektach polskich, Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. K. Wielkiego, Bydgoszcz 2001;
  • Kucharzyk Renata, System fonetyczny i leksykalny wsi Rzepiennik Strzyżewski w ujęciu socjolingwistycznym, Prace IJP PAN Nr 116, Lexis, Kraków 2003;
  • Kucharzyk Renata, Słownictwo odantroponimiczne w gwarach polskich, Lexis, Kraków 2010;
  • Okoniowa Joanna, Stosunki iloczasowe w przedrostkach i prepozycjach w języku polskim, Prace IBL PAN, Ossolineum, Wrocław-Kraków 1973;
  • Okoniowa Joanna, Polskie przyimki gwarowe: znaczenie przestrzenne i czasowe, Prace Habilitacyjne IJP PAN, Ossolineum, Wrocław-Kraków 1987;
  • Okoniowa Joanna, Przeciwstawienia kierunkowe w języku polskim, Prace IJP PAN Nr 88, Kraków 1994;
  • Popławski Emil, Frazemy z biblijnymi nazwami osobowymi w gwarach polskich, Kraków 2014.
  • Reczkowa Barbara, Wyrazy pochodzenia francuskiego w gwarach polskich, Prace IJP PAN Nr 45, Ossolineum, Wrocław-Kraków 1982;
  • Reichan Jerzy, 1975, Zmiany we fleksji rzeczowników męskich zakończonych pierwotnie na spółgłoski wargowe palatalne w języku polskim na tle słowiańskim, Prace IJP PAN nr 6, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
  • Reichan Jerzy, 1980, Małopolskie gwary jednonosówkowe, cz. 1-2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
  • Reichan Jerzy, Kazimierz Woźniak, Polskie atlasy dialektologiczne i etnograficzne, Lexis, Kraków 2004;
  • Sowa Franciszek, System fonologiczny polskich gwar spiskich, Prace IJP PAN Nr 72, Ossolineum, Wrocław-Kraków 1990;
  • Tyrpa Anna, Cudzoziemcy i obce kraje w dialektach polskich, Lexis, Kraków 2011;
  • Wenklar Kinga, Kobieta Pokucia i Huculszczyzny. Studium etnolingwistyczne, Lexis, Kraków 2011;
  • Wronicz Jadwiga, Słownictwo pisarzy cieszyńskich XVIII wieku, Prace IJP PAN Nr 79, Kraków 1992;
  • Wronicz Jadwiga, Jan Krop, Józef Twardzik, Józef Pilch, Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego, pod red. J. Wronicz, Towarzystwo Miłośników Wisły, Towarzystwo Miłośników Ustronia, Wisła-Ustroń 1995;
  • Wronicz Jadwiga, Kazania cieszyńskie z XVIII ks. Henryka Brauna. Tekst i analiza języka, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Filia w Cieszynie, Cieszyn-Kraków 2001.
  • Ziajka Beata, Językowo-kulturowy obraz świata społeczności wiejskiej utrwalony w przezwiskach i przydomkach (na przykładzie nieoficjalnych antroponimów mieszkańców Zagórza i wsi okolicznych w powiecie chrzanowskim), Kraków 2014.

III. KARTOTEKA SŁOWNIKA GWAR POLSKICH

Unikatowa kartoteka SGP zawiera ok. 2 i pół miliona fiszek, alfabetycznie ułożonych w drewnianych skrzynkach; dokumentuje ok. 240 tysięcy haseł (a więc około dwa razy więcej niż w Słowniku języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego, zawierającym 125 tysięcy haseł).

Najcenniejsze wśród zbiorów są fiszki rękopiśmienne (tak zwyczajowo nazywane są przez leksykografów kartki o formacie A8), na których znalazły się zapisy sporządzone na podstawie terenowych badań dialektologicznych, prowadzonych w różnych regionach Polski przez samego profesora Kazimierza Nitscha. Fiszki rękopiśmienne dokumentują: definicję wyrazu hasłowego (nierzadko wraz z odręcznym rysunkiem desygnatu), lokalizację geograficzną (nazwa wsi i powiatu), podpis eksploratora (czasem bardzo cenny ze względu na dzisiejszą jego pozycję i dorobek naukowy) oraz fragment tekstu gwarowego (poświadczającego użycie wyrazu) otrzymanego w danej wsi z ust informatora i/lub informację gramatyczną czy też porównawczą (np. odniesienie do innych wyrazów oraz gwar).

Kartoteka SGP jako prawdziwy skarb polskiej dialektologii, przyciąga językoznawców z różnych ośrodków naukowych Polski i Europy. Ciekawostki językowe znajdzie tu dla siebie nie tylko dialektolog i leksykograf, lecz także kaszubolog, slawista, czy etnolog. Z zapisów zamieszczonych w Kartotece korzystają także autorzy mniejszych słowników gwarowych, np. słowników jednego dialektu czy też słowników regionalnych. Zakład Dialektologii Polskiej odwiedzają ponadto studenci i doktoranci, którzy poszukują w Kartotece znaczeń trudnych, nieznanych albo już zapomnianych wyrazów gwarowych.

ZEBRANIA NAUKOWE

30 I 2013

dr hab. Renata Kucharzyk: Gwarowe ekspresywizmy osobowe w polszczyźnie potocznej

20 II 2013

prof. dr hab. Anna Tyrpa: Stereotypy etniczne w różnych językach - narodowe? Międzynarodowe? Uniwersalne?

6 III 2013

prof. dr hab. Anna Tyrpa: Założenia słownikowego opisu frazematyki gwarowej

20 III 2013

dr Ewelina Grześkiewicz: Semantyka leksemu modlitwa

10 IV 2013

dr Beata Ziajka: Rola przezwisk w komunikacji społecznej mieszkańców wsi

24 IV 2013

mgr Katarzyna Konczewska (z Grodna): Sytuacja językowa na Białorusi (język, białoruski, rosyjski i polski)

15 V 2013

dr Anna Kostecka-Sadowa: Zapożyczenia ukraińskie w gwarach polskich

29 V 2013

dr Monika Buława: Komparatywy gorszy oraz gorzej jako wykładniki intensyfikacji (w języku ogólnopolskim i w gwarach)

5 VI 2013

dr Emil Popławski: Frazeologia związana z Biblią w języku polskim i jego dialektach

17 IX 2013

mgr Joanna Kozioł: Rzeczowniki ilościowe w gwarach polskich. Zarys problematyki

8 X 2013

dr hab. Jadwiga Wronicz: Gwara jako tworzywo języka literackiego

15 X 2013

dr Ewelina Grześkiewicz: Funkcjonowanie gatunku modlitwy (aspekt synchroniczny)

29 X 2013

dr Beata Ziajka: Przemiany przezwisk wiejskich – jeszcze tradycja, czy już nowoczesność?

12 I 2013

prof. dr hab. Joanna Okoniowa: Materiały Fundacji im. Zofii i Witolda Paryskich

19 XI 2013

prof. dr hab. Anna Tyrpa: Dialektologia w Zakładzie Dialektologii polskiej IJP PAN

26 XI 2013

dr Anna Kostecka-Sadowa: Wpływy wschodniosłowiańskie w gwarach polskich. Zarys problematyki

3 XII 2013

dr Michaela Laštovičková (z Pragi): Czeska teolingwistyka

18 II 2014

dr Joanna Dyjewska (Instytut Filologii Wschodniosłowiańskiej UJ): Język narzędziem magii

12 III 2014

dr Tomasz Kurdyła (Wydział Polonistyki UJ): Język ludowy a inne odmiany polszczyzny (uwagi teoretyczne)

21 III 2014

dr Joanna Porawska (Instytut Filologii Romańskiej UJ): Rumuńskie dni tygodnia w ujęciu etnolingwistycznym

25 III 2014

dr Beata Ziajka: Prezentacja książki Anny Zielińskiej "Mowa pogranicza. Studium o językach i tożsamościach w regionie lubuskim"

dr hab. Jadwiga Wronicz, prof. IJP PAN: Relacja ze spotkania działaczy regionalnych w Cieszynie

15 IV 2014

prof. dr hab. Anna Tyrpa: Sylwetka naukowa dr hab. Jana Adamowskiego, prof. UMCS i prezentacja jego publikacji

27 V 2014

prof. dr hab. Anna Tyrpa i dr Emil Popławski: Relacja z Międzynarodowej Konferencji Naukowej z okazji 200-lecia urodzin Oskara Kolberga Dzieło Oskara Kolberga jako dziedzictwo narodowe i europejskie, Poznań 22-23 maja 2014

10 VI 2014

mgr Joanna Kozioł: Relacja z konferencji Odkrywanie słowa - historia i współczesność, Białystok, 2-4 czerwca 2014

dr Ewelina Grześkiewicz: Relacja z VII konferencji naukowej Język religijny dawniej i dziś (w kontekście teologicznym i kulturowym), Poznań, 5-7 czerwca 2014

prof. dr hab. Anna Tyrpa: Relacja z konferencji Stereotypy i narody 20 lat później, Kraków, 4-6 czerwca 2014

24 VI 2014

mgr Irina Chibor (Ukraina): Sytuacja językowa na Ukrainie

9 VII 2014

dr Emil Popławski: Oskar Kolberg jako paremiograf (w 200. rocznicę urodzin)

9 IX 2014

dr Ewelina Grześkiewicz: Sprawozdanie z badań terenowych w Orzyszu (pow. piski)

mgr Joanna Kozioł: Relacja z konferencji Kto uczy się naszych języków?, Debreczyn (Węgry), 7-9 sierpnia 2014

30 IX 2014

prof. Anna Tyrpa, dr hab. Renata Kucharzyk, prof. IJP PAN: Relacja z konferencji Globalizacja a przemiany języków słowiańskich, Bydgoszcz, 19-29 IX 2014

dr hab. Barbara Grabka, prof. IJP PAN: Relacja z konferencji Słowiańskie słowniki gwarowe - tradycja i nowatorstwo, Warszawa, 25-26 IX 2014

13 X 2014

prof. Joanna Okoniowa: Nieznane materiały rękopiśmienne Zygmunta Glogera. Przyczynek do XIX-wiecznych badań nad językiem i kulturą Podlasia

28 X 2014

prof. Anna Tyrpa: Relacja z międzynarodowej konferencji Słowiańska leksykografia dialektalna, Petersburg, 20-25 X 2014

25 XI 2014

dr Ewelina Grześkiewicz: Relacja z konferencji Idee i wartości w języku, historii i kulturze, Olsztyn, 13-15 XI 2014

prof. Anna Tyrpa: Relacja z IV sympozjum naukowego z cyklu Perspektywy współczesnej frazeologii polskiej poświęconego pamięci Prof. Stanisława Bąby Geneza dawnych i nowych frazeologizmów polskich, Poznań, 18 XI 2014

dr Beata Ziajka: Relacja z konferencji Dialog pokoleń, Warszawa, 19-20 XI 2014

2 XII 2014

prof. Anna Tyrpa: Źródła reproduktów w powieściach Moniki Szwai

9 XII 2014

prof. Krystyna Szcześniak (UG), prof. Maria Biolik (UWM), dr hab. Zofia Sawaniewska-Mochowa, prof. IS PAN: Sprawozdania z prowadzonych badań

16 XII 2014

dr Ewelina Grześkiewicz: Język i mowa w twórczości Michała Kajki

20 I 2015

dr Dariusz Piwowarczyk (Instytut Filologii Klasycznej UJ): Sprawozdanie z własnych badań

17 II 2015

mgr Tomasz Jelonek: Relacja ze spotkania krakowskiego oddziału PTL-u - dr Joanna Dziadowiec, Performatywność folkloru

3 III 2015

dr hab. Jadwiga Wronicz, prof. IJP PAN: Relacja z posiedzenia senackiej Komisji Kultury i Środków Przekazu, Warszawa, 24 II 2015

dr Ewelina Grześkiewicz: Sprawozdanie z badań terenowych w Orzyszu (pow. piski)

21 IV 2015

dr Monika Buława: Leksyka gwarowa w Polskim słowniku lekarskim F. Giedroycia

05 V 2015

dr hab. Elżbieta Solak (Instytut Filologii Słowiańskiej UJ): Strój grecki, strój turecki, strój bułgarski. O systemie mody schyłku imperium osmańskiego (narracje bułgarskie)

12 V 2015

mgr Tomasz Jelonek: Próba analizy procesu stawania się osobą dwujęzyczną. Studium przypadku

01 VI 2015

prof. Anna Tyrpa: Relacja z IV Międzynarodowej Konferencji Naukowej Chrześcijańskie duchowe narodów słowiańskich. Język. Literatura. Kultura. Historia, Supraśl, 14-15 V 2015

06 X 2015

mgr Maria Tokarz: Dialektyzmy w twórczości Melchiora Wańkowicza

prof. Anna Tyrpa: Kraków w gwarach i folklorze

08 XII 2015

dr Ewelina Grześkiewicz: Polszczyzna mieszkańców Orzysza. Wybrane cechy fonetyczne

09 II 2016

dr Emil Popławski: Święty Mikołaj w polskiej gwarowej przestrzeni paremiologicznej. Glosa do kulturowego wizerunku biskupa Miry

26 IV 2016

prof. dr hab. Jerzy Reichan, Fakty z zakresu dialektu i kultury wsi w interpretacji dialektologicznej i etnograficznej

17 V 2016

dr Emil Popławski: Relacja z ogólnopolskiej konferencji naukowej Chrześcijaństwo w religijności ludowej – 1050 lat po Chrzście Polski, Lublin, KUL, 9-10 V 2016

25 X 2016

prof. dr hab. Anna Tyrpa, dr hab. Anna Kostecka-Sadowa, prof. IJP PAN, mgr Joanna Kozioł, Relacja z międzynarodowej konferencji dialektologicznej Gwara i jej wartość komunikacyjna, kulturowa i społeczna, Łódź, 18-19 X 2016

 

Dzieje Pracowni warszawskiej

ul. Ratuszowa 11

03-450 Warszawa

tel.: +48 12 632-56-92 wew. 832

fax: +48 12 632-92-41

e-mail: Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.

O PRACOWNI

Pracownia Słownika gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur powstała w połowie lat sześćdziesiątych XX wieku. Jej kierowniczką została (w 1965 r.) doc. dr Zofia Stamirowska, która przystąpiła wówczas, wraz z niewielkim gronem współpracowników, do systematycznych prac słownikowych opartych na materiałach zgromadzonych przez uczniów prof. Witolda Doroszewskiego. W 1972 roku ogłoszono zeszyt próbny, którego założenia przedyskutowano na konferencji ogólnopolskiej. Tak zweryfikowane zasady redakcyjne zostały przyjęte i wdrożone przez zespół.W roku 1977 kierownictwo Pracowni objęła dr Henryka Perzowa, a po niej, w roku 2004 – doc. dr hab. Anna Tyrpa. Obecnie Pracownia zatrudnia czworo dialektologów.

Wkład poszczególnych osób, których nazwiska widnieją na kartach kontrtytułowych kolejnych tomów Słownika oraz we wstępie do niego, oczywiście nie był jednakowy: niektóre z nich pracowały przez wiele lat na pełnych etatach, inne wykonywały prace zlecone, dla jeszcze innych spotkanie z gwarą Ostródzkiego, Warmii i Mazur było krótką przygodą. Oto pełna lista tych, którym Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur zawdzięcza swoją postać:

Danuta Antos

Barbara Bartnicka

Anna Basara

Jadwiga Chotkowska

Witold Cienkowski

Maria Dąbrowska

Róża Dobrowolska

Urszula Dobrzyniec-Konarska

Iwona Dolewska

Witold Doroszewski

Stanisław Dubisz

Magdalena Dużyńska-Markowska

Paweł Gadaczek

Marzena Górszczyk-Kęcik

Friedhelm Hinze

Halina Horodyska-Chocianowicz-Gadkowska

Jadwiga Kamionek

Danuta Kołodziejczykowa

Anna Kowalska

Emilia Kozarzewska

Maria Krasowska

Urszula Lange

Wanda Lewandowska

Zofia Maciszewska

Krystyna Malinowska

Maria Mucowa

Teresa Nowakowska

Małgorzata Pachulska

Halina Pałaszowa

Nina Perczyńska

Henryka Perzowa

Ewa Piotrkiewicz

Wanda Pomianowska

Barbara Smolińska

Katarzyna Sobolewska

Zofia Stamirowska

Jadwiga Sułkowska

Celina Szkiłądź

Anna Szyfer

Mieczysław Szymczak

Danuta Tekiel

Agnieszka Wełpa

Helena Zduńska

Jadwiga Ziembińska

O SŁOWNIKU

W latach 1950–53 prof. Witold Doroszewski i prof. Halina Koneczna kierowali grupą złożoną z pracowników naukowych i studentów polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, prowadzącą badania terenowe na ziemiach Ostródzkiego, Warmii i Mazur. Celem ich było uchwycenie stanu polszczyzny ludności pochodzenia polskiego, ocalałej mimo przynależności tych terenów do państwa niemieckiego, a której rychłą zagładę niosły procesy wynikłe z powojennego porządku: migracje ludności, rozwój szkolnictwa polskiego, rozbudowa placówek kościelnych.

Początkowo korzystano z przedwojennego kwestionariusza do badań słownictwa ludowego Józefa Tarnackiego, zapisywano też luźne wypowiedzi i dłuższe teksty ciągłe. Potem, z myślą o serii monografii tematycznych, zaczęto kwestionariusz rozbudowywać.

Kiedy monografie poświęcone budownictwu, transportowi, hodowli, uprawie lnu, życiu społecznemu, astronomii itp. ukazały się, skonstatowano, że duża część materiałów zebranych w terenie pozostaje niewykorzystana. Wanda Pomianowska rzuciła więc pomysł, aby dane zgromadzone w ponad tysiącu zeszytów wzbogacić o ekscerpcję ze źródeł drukowanych i opracować systematycznie w formie słownika gwarowego.

I tom Słownika gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur obejmujący hasła na litery A–Ć ukazał się nakładem wydawnictwa Ossolineum w 1987 roku. Oto noty bibliograficzne wszystkich wydanych dotąd woluminów:

Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, tom I, A–Ć, pod red. Z. Stamirowskiej, Wrocław 1987.

Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, tom II, D–G, pod red. Z. Stamirowskiej, Wrocław 1991.

Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, tom III, H–K, pod red. Z. Stamirowskiej i H. Perzowej, Warszawa–Kraków 1993.

Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, tom IV, L–N, pod red. H. Perzowej i D. Kołodziejczykowej, Warszawa–Kraków 2002.

Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, tom V, O–Ó, pod red. H. Perzowej i D. Kołodziejczykowej, Warszawa–Kraków 2006.

Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, tom VI, PA–PÓ, pod red. D. Kołodziejczykowej i K. Sobolewskiej, Warszawa–Kraków 2014.

Obecnie zespół pracuje nad tomem VII, PR–PY.

ZARYS DZIEJÓW OSTRÓDZKIEGO, WARMII I MAZUR

We wczesnym średniowieczu dzisiejsze Ostródzkie, Warmię i Mazury, a także obszary sąsiadujące z nimi od zachodu, północy i wschodu, od Wisły po Niemen, zamieszkiwały plemiona należące do grupy językowej bałtyckiej. Na południowym zachodzie tego obszaru, na wschód od Lubawy[2], a na południe od Ostródy, w okolicy Olsztynka, Dąbrówna, Działdowa, Nidzicy, mieszkali Sasinowie („Zające”), na wschód od nich, od Łyny po Wielkie Jeziora Mazurskie, koło Olsztyna, Szczytna, Mrągowa, Giżycka, siedzieli Galindowie (Golędź, „ludzie z pogranicza”). W wyniku wojen, zwłaszcza za Krzywoustego, oba terytoria plemienne opustoszały. Na początku XIII w. ziemie Sasinów i Galindów porastała puszcza stanowiąca strefę graniczną między Polską a Prusami.

Na północny wschód od Galindii, w rejonie Ełku, Olecka i dalej, już poza granicami późniejszego obszaru gwar OWM, po Niemen, rozciągał się obszar plemienny Jaćwięgów (czyli „oszczepników”), zwanych także Sudawami.

Prowincje pruskie pozostające w zasadzie poza zasięgiem gwar OWM to: Barcja, położona centralnie na prawym brzegu środkowej Łyny, koło Jezioran, Reszla, Kętrzyna; Pomezania – między Wisłą a Nogatem (Kwidzyn, Malbork, Susz); na północny wschód od niej – Pogezania (Elbląg, Pasłęk, Morąg); dalej na wschód, wzdłuż Zalewu Wiślanego, koło Fromborka, Braniewa, Pieniężna, oparta krótszym bokiem o środkową Łynę – Warmia[3] („ziemia czerwona”) oraz położone na północnym wschodzie Natangia, Nadrowia, Sambia i Skalowia[4].

Plemiona zamieszkujące Prusy nie zdążyły przed podbojem krzyżackim wytworzyć silniejszych związków społecznych czy politycznych. Przyczyną tego była przede wszystkim niewielka liczebność i duża izolacja poszczególnych plemion, a nawet rodów, spowodowana trudnymi warunkami terenowymi (lasy, jeziora, bagna). Powstaniu organizacji państwowej nie sprzyjały też walki plemienne, choć niekiedy, wobec zagrożeń zewnętrznych, podejmowali Prusowie wspólne działania obronne.

Plemiona pruskie znajdowały się na dość wysokim stopniu rozwoju gospodarczego. Podstawą gospodarki było rolnictwo, choć 80% ich terenów stanowiły lasy.

Państwo Polan po przyłączeniu Mazowsza, ziemi chełmińskiej i Pomorza Gdańskiego (około połowy X w.) znalazło się w bezpośrednim sąsiedztwie Prusów. Władcy z rodu Piastów rozumieli wagę umocnienia swoich wpływów nad Bałtykiem. Strefę ich usiłowali rozszerzyć na plemiona pruskie bądź orężem, bądź ugodą, bądź wreszcie popieraniem misji. Przedsięwzięte pod protektoratem Chrobrego misje św. Wojciecha (997) i św. Brunona z Kwerfurtu (1009) nie zakończyły się jednak sukcesem. Ciągłe konflikty zbrojne, których inicjatorami były obie strony, dawały zarówno Prusom jak i Polakom okresowe sukcesy. Ostatecznie doprowadziły jednak do wyniszczenia w ciągu XII w. pogranicznych Sasinów i Galindów. Terytorium polskie nadal było jednak nękane napadami północnych sąsiadów, zwłaszcza Jaćwięgów. Skłoniło to Konrada, księcia Mazowsza, do wezwania na pomoc zakonu krzyżackiego. Stało się to w roku 1226. Data ta otwiera nowy rozdział w dziejach Prus – okres systematycznego podboju przez Krzyżaków, zakończonego w roku 1283.

W zamian za pomoc Konrad Mazowiecki nadał Krzyżakom ziemię chełmińską. Już w roku 1226 otrzymał Zakon od cesarza rozszerzenie tego nadania na wszelkie zdobycze terytorialne w Prusach. Krzyżacy uzyskali także protekcję papieża, głównym bowiem ich celem miała być chrystianizacja Prus. W rzeczywistości chodziło Krzyżakom głównie o zbudowanie własnego państwa zakonnego.

Bazą wypadową Krzyżaków była ziemia chełmińska. Stąd poszło uderzenie wzdłuż Wisły i Zalewu Wiślanego. Słabsi wojskowo i podzieleni wewnętrznie Prusowie nie byli w stanie się obronić. Stopniowo, od zachodu (od Pomezanii), mimo dwóch powstań, całe Prusy zostały opanowane przez Zakon. Stało się to nie bez pomocy z zewnątrz, także ze strony książąt polskich. Jako ostatnia padła Jaćwięż w roku 1283. Podzieliła los Sasinii i Galindii; terytorium jej stało się słabo zaludnioną puszczą, będącą przedłużeniem puszcz Sasińskiej i Galindzkiej. Państwo krzyżackie znalazło się w naturalnych granicach, które stanowiły: Wisła, Bałtyk i pas puszcz na południu i na wschodzie. Puszcze te były eksploatowane i odpowiednio ubezpieczone.

Dla Prusów zwycięstwo Zakonu oznaczało przede wszystkim załamanie ich drogi rozwojowej prowadzącej do stworzenia własnego państwa, a w ostatecznym rezultacie spowodowało ich całkowity zanik w wyniku germanizacji lub polonizacji. Walki z Krzyżakami doprowadziły do zniszczenia gospodarczego kraju oraz do znacznych strat w ludziach (straty te zostały jednak dość szybko wyrównane, bo już do końca XIV w.). Po podboju Krzyżacy dokonali znacznych przesiedleń ludności, zwłaszcza z obszarów granicznych puszcz, np. Jaćwięgowie zostali przesiedleni głównie na Sambię (gdzie dotrwali do XVII w.). Większość ludności zepchnięto do roli poddanych. Część Prusów stanowiła grupę „wolnych”, zobowiązanych do służby wojskowej.

Po dokonaniu podboju przystąpili Krzyżacy, a także biskupi – cały bowiem obszar Prus podzielono na trzy diecezje – do kolonizowania spustoszonego wojną kraju[5].

Rozpoczął się długi proces osadniczy trwający do pierwszej połowy XVIII w. Osadnicy pochodzili bądź z zewnątrz, bądź z terenu państwa zakonnego. W ciągłym rytmie zasiedlania można wyróżnić kilka silniejszych fal, następujących zwykle po okresach wyniszczających wojen, zarazy lub głodu, a więc np. po latach 1283, 1410, 1466, 1525, 1657, 1709. Wojny i klęski żywiołowe powodowały wyludnienie już skolonizowanych obszarów, co pociągało za sobą konieczność nowej kolonizacji i nakładanie się nowej warstwy osadniczej, zwykle innego pochodzenia, na dawną. Udział w kolonizacji brała ludność pochodzenia niemieckiego, polskiego, we wczesnej fazie – licznie Prusowie, w późniejszej, na wschodzie kraju, także Litwini. W rezultacie dało to swoistą mozaikę etniczną, tym bardziej, że niejednokrotnie dany obszar kolonizowali osadnicy pochodzący z różnych terenów.

Właściwa kolonizacja zaczęła się zaraz po roku 1283. Wcześniej, w czasie trwania podboju, napływało rycerstwo oraz ludność miejska do obronnych osad przy zamkach. Byli to najczęściej Niemcy. Osadnicy ci na ogół nie przetrwali powstań pruskich.

Kolonizację po roku 1283 przeprowadzano początkowo wyłącznie w zachodniej części podbitego obszaru. Wschód, a także południe, a więc późniejsze Ostródzkie, południowa Warmia i Mazury (puszcze Sasińska, Galindzka i Sudawska) pozostały niezasiedlone.

Najwcześniejsza kolonizacja była niemiecka, zewnętrzna. Krzyżacy zaczęli kolonizację od ziemi chełmińskiej. Kolonizacja ta szła przez Śląsk, głównie z Turyngii i górnej Saksonii, czyli z obszaru gwar środkowoniemieckich (ich wschodniego odłamu), należących do grupy dialektów wysokoniemieckich. W okresie późniejszym nieco osadników pochodziło także ze Śląska (kolonizowanego przez ludność niemiecką od przełomu XII i XIII w.), z Łużyc i Miśni. Reprezentowali oni ten sam typ gwary. Niemiecka fala kolonizacyjna kierowała się szlakiem podbojów krzyżackich, poprzez ziemię chełmińską wzdłuż Wisły na północny wschód Prus. W pierwszej fazie skolonizowano Pomezanię i północną Warmię. W pasie nadmorskim, od Elbląga wzdłuż Zalewu Wiślanego, osiadali na prawie lubeckim Niemcy z okolic Lubeki, a więc z obszaru dialektów dolnoniemieckich. Zewnętrzna kolonizacja niemiecka w zasadzie ustała w pierwszej połowie XIV w. Podaje się dwie różne daty graniczne: 1310 i 1350.

W pierwszej połowie XIV w., jednocześnie z wygasaniem zewnętrznej kolonizacji niemieckiej, rozpoczyna się kolonizacja wewnętrzna. Biorą w niej udział wszystkie trzy narodowości zamieszkujące wówczas państwo zakonne, a więc ludność polska i niemiecka z gęsto zaludnionej ziemi chełmińskiej (Niemcy także z terenów zasiedlonych po roku 1283) oraz Prusowie, głównie z Pomezanii. Ludność niemiecka nadal posuwa się szlakiem krzyżackiego podboju i przemieszcza się na południe i na wschód, polska podąża skrajem puszcz od południowego zachodu wzdłuż południowo-wschodniej granicy Warmii biskupiej ku jej granicy północnej i rozlewa się na północ i południe. Dlatego też na północ Prus napływało stosunkowo więcej elementu niemieckiego, a na południe – polskiego. Niemcy osadzani byli na prawie chełmińskim, Polacy – na prawie polskim, później głównie chełmińskim, Prusowie – na prawie pruskim, niekiedy chełmińskim.

W latach dwudziestych XIV w. zaczyna się na większą skalę zasiedlanie puszcz. W pierwszej fazie zostaje zasiedlona zachodnia część dawnej Sasinii, wpierw po linię Ostróda – Działdowo, wkrótce potem rejon Olsztynka i zachodnia część Nidzickiego. Osadnikami byli chłopi oraz nieco rycerstwa.

W wieku XIV (okres ten trwa do roku 1410) rozpoczęto też zasiedlanie Puszczy Galindzkiej na obszarze południowej Warmii oraz Szczycieńskiego i Mrągowskiego. Warmia biskupia została skolonizowana w ciągu XIV w. Dominowali w niej Prusowie. Stanowili około 50%, a w części południowej nawet 75% ludności. Udział Polaków w kolonizowaniu Warmii był w wieku XIV niewielki. Sporadycznie pojawiają się od początku wieku, nieco liczniej przybywają w jego drugiej połowie, głównie z ziemi chełmińskiej, ale także i z Mazowsza.

Kolonizacja północnej części Szczycieńskiego i okolic Szestna w Mrągowskiem zaczęła się pod koniec wieku XIV. Była to ciągle ta sama fala kolonizacyjna z ziemi chełmińskiej, która objęła dawną Sasinię i południową Warmię. Osiedlała się tu także ludność z Mazowsza. Przyjmuje się też, choć w ograniczonym zakresie, kolonizację z Mazowsza na południu puszcz sasińskiej, galindzkiej i sudawskiej, a więc na południu Ostródzkiego, w Nidzickiem, Działdowskiem, a nawet na południu Piskiego i Ełckiego.

Wojna polsko-krzyżacka z początku XV w. (1410 r. – bitwa pod Grunwaldem) spustoszyła zachodnią część Mazur (z Ostródzkiem). Wojna ta spowodowała destabilizację państwa zakonnego, które nie było już w stanie prowadzić zorganizowanej kolonizacji własnymi siłami. W pierwszej połowie XV w. na dużą skalę zaczyna się kolonizacja zewnętrzna z Mazowsza (najczęściej spontaniczna), a także – na krańcach wschodnich – z Litwy. Osadnikami z Mazowsza są przede wszystkim drobni rycerze i chłopi. Osadnictwo mazowieckie obejmuje głównie południową Warmię, Giżyckie, Piskie (na wschód od Pisy), Szczycieńskie i Mrągowskie. Zaczyna się kolonizacja Ełckiego, a także Węgorzewskiego (jego północnego skraju; tu kolonistami są Niemcy z północy Prus i Litwini). Nowa kolonizacja obejmuje więc dawną Galindię i dawną zachodnią Jaćwięż. Jednocześnie trwa mazowiecka kolonizacja uzupełniająca na obszarach skolonizowanych wcześniej, a wyludnionych na skutek wojen. Koloniści z Mazowsza posuwają się wzdłuż rzek (Drwęca, Orzyc, Omulew, Pisa) dwoma strumieniami. Mazury zachodnie (czyli dawną Sasinię) i południową Warmię obejmuje osadnictwo z zachodniego Mazowsza, Mazury wschodnie (dawną Galindię i dawną zachodnią Jaćwięż) – z Mazowsza wschodniego (z rejonu Wizny i Łomży). Granicę tych dwóch szlaków stanowią niezasiedlone, bagniste obszary na południe od Szczytna i Puszcza Piska.

Lata 1283–1466 były szczytowym okresem potęgi państwa zakonnego. Świetnie zorganizowane pod względem gospodarczym, administracyjnym i wojskowym stanowiło sprawnie działający organizm państwowy. Już po podbiciu Prusów znacznie poszerzyło swój obszar. Na początku XIV w. Krzyżacy opanowali Pomorze Gdańskie (w roku 1308 podstępnie zajęli Gdańsk). Wcześniejsze połączenie z Zakonem Kawalerów Mieczowych w Inflantach (1237) oparło ich państwo o Zatokę Fińską. Uzyskali w ten sposób kontrolę nad całym handlem bałtyckim.

Na przełomie wieków XIV i XV nastąpiła konsolidacja przeciwników Zakonu. Wspólne zwycięstwo Polaków i Litwinów pod Grunwaldem (1410) mocno nadwątliło państwo krzyżackie, nie było jednak w stanie go zniszczyć. Rozpoczął się ciąg uporczywych wojen, w których główną stawką była Żmudź. Walki toczyły się głównie w Prusach, wyniszczając kraj demograficznie i gospodarczo. Doprowadziło to do konfliktu wewnętrznego. Ludność Prus, organizująca się właśnie w stany, staje w opozycji do państwa zakonnego. Nie chce dalej ponosić ciężarów wojennych (podatki), pragnie natomiast pokojowych stosunków z Polską, z którą łączą ją interesy gospodarcze. Jakkolwiek państwo zakonne zamieszkują różne narodowości, podział ludności nie ma charakteru narodowościowego. Dominują interesy stanowe, przeważa charakterystyczny dla średniowiecza partykularyzm, obrona interesów lokalnych. Na czele opozycji przeciw Zakonowi stoi patrycjat miejski i arystokracja. W roku 1440 powstaje Związek Pruski – konfederacja mająca na celu obronę interesów stanowych. Nie mogąc dojść do porozumienia z Zakonem, Związek poddaje w roku 1454 Prusy Polsce. Akt ten staje się przyczyną wojny trzynastoletniej zakończonej pokojem w Toruniu w 1466 r. Do Polski zostają przyłączone: Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska, okręg Malborka, Elbląga i Warmia (biskupia), czyli tzw. Prusy Królewskie. Reszta Prus pozostaje pod władzą Wielkiego Mistrza jako lenno Polski (tzw. Prusy Książęce).

Klęska polityczna w wojnie trzynastoletniej oraz ruina gospodarcza kraju miała zasadnicze konsekwencje dla dalszych losów państwa zakonnego. Pozbawione najbogatszych ziem, przecięte wciskającą się w środek jego terytorium Warmią, znalazło się w trudnej sytuacji. Jest to jednak sytuacja bardzo korzystna dla kolonizacji. Osadnictwo rozwija się w tym okresie bardzo pomyślnie. Jest to głównie osadnictwo zewnętrzne z Mazowsza, przeprowadzane na warunkach bardzo dla kolonistów dogodnych. Koncentruje się przede wszystkim w dawnej południowej i wschodniej Galindii i zachodniej Jaćwięży. Osadnicy napływają do Giżyckiego, Piskiego, Ełckiego, częściowo do Węgorzewskiego. Rozpoczyna się zasiedlanie Oleckiego. Jednocześnie na zachodzie zwiększa się z południa spontaniczny napływ ludności mazowieckiej do Ostródzkiego, Nidzickiego, Działdowskiego, Szczycieńskiego i Mrągowskiego. Dawna ziemia sasińska polonizuje się, zwłaszcza po wykupieniu przez szlachtę polską 239 majątków w tzw. polskim trójkącie (Dąbrówno – Olsztynek – Nidzica). Następuje stąd odpływ ludności niemieckiej do Rzeszy.

W ciągu trwania akcji osadniczej, od XIV w. po rok 1525, założono na Mazurach (wraz z Ostródzkiem) 622 miejscowości, zasiedlone głównie przez ludność polską i noszące najczęściej polskie nazwy.

Po klęsce roku 1466 Zakon jednak się nie poddaje. Próbuje odzyskać utraconą pozycję na drodze zabiegów dyplomatycznych i utarczek zbrojnych. Ostatecznie w roku 15l9 dochodzi do nowej wojny z Polską. W jej wyniku następuje sekularyzacja Zakonu i powstanie na terytorium państwa zakonnego świeckiego państwa – Prus Książęcych. Rzeczpospolita nie wykorzystała pomyślnej koniunktury, nie wcieliła Prus do Polski, zadowalając się lenną nad nimi zwierzchnością.

Konsekwencje powstania państwa świeckiego w miejsce zakonnego były wielorakie: powstało wielonarodowe państwo dynastyczne z przewagą ludności niemieckiej, rządzone przez książąt z rodu Hohenzollernów, którego główna linia władała Brandenburgią; poddanie się zwierzchnictwu Polski, sekularyzacja i zmiana wyznania – wszystko to obróciło przeciwko Albrechtowi dotychczasowych sojuszników, papieża i cesarza, oraz zmusiło go do szukania oparcia w Polsce; Prusy stały się w krótkim czasie krajem protestanckim i źródłem promieniowania protestantyzmu na Polskę.

Trudna sytuacja polityczna, w jakiej znalazł się książę Albrecht, skupiła jego uwagę na sprawach wewnętrznych. Propagując luteranizm, stara się podnieść poziom oświaty i krzewić naukę. W roku 1544 powstaje w Królewcu, stolicy księstwa, akademia. Książę ściąga do niej polskich profesorów, a zwłaszcza studentów – chodzi o wykształcenie pastorów ewangelickich dla gmin polskich, pruskich i litewskich. Królewiec jest w tym okresie ośrodkiem protestantyzmu (ale nie germanizacji). Z czasem nowa wiara zostanie narzucona całej ludności, co znacznie oddali Mazury od katolickiej Polski.

Jest też Królewiec wybitnym centrum kultury polskiej. Rozwija się zwłaszcza piśmiennictwo (dla potrzeb protestantyzmu) i drukarstwo. W Królewcu działa Jan Seklucjan, który publikuje pierwszy katechizm ewangelicki w roku 1545, a także Postyllę polską. Stanisław Murzynowski wydaje tu po raz pierwszy w języku polskim Nowy Testament (1551–52) wraz z Ortografią polską. W Królewcu wydaje się Reja, tu wychodzi też w roku 1564 Słownik łacińsko-polski Jana Mączyńskiego. Ważnym centrum kultury jest także Ełk, gdzie działa krakowski drukarz i literat Jan Malecki. W Ełku też, w roku 1546, powstaje będąca na wysokim poziomie pierwsza polska szkoła średnia.

Kolonizacja polska trwa po roku 1525 nadal. Jest to okres jej największego rozkwitu. Z Mazowsza przybywa już tylko niewielu osadników. Są to głównie chłopi pańszczyźniani i służba; kierują się oni zresztą ze względów wyznaniowych głównie na Warmię. Właściwa kolonizacja na Mazurach ma charakter wewnętrzny, osadnicy pochodzą przede wszystkim z południowych Prus, z terenów skolonizowanych wcześniej. Koloniści osiadają głównie w Giżyckiem i Ełckiem, choć osadnictwo obejmuje cały kraj, spustoszony epidemiami. Obszarem intensywnej kolonizacji było także Węgorzewskie oraz Oleckie (to ostatnie skolonizowano właśnie w XVI w.). W powiatach tych osiadali także Litwini i Niemcy. W wieku XVI polska kolonizacja Mazur w zasadzie dobiegała końca. W wieku XVII kolonizowano jeszcze Węgorzewskie i częściowo Gołdapskie. W ostatnim okresie osadniczym stosunkowo mniej zakładano gospodarstw chłopskich, a więcej folwarków.

Ostatnim, niejako dodatkowym etapem kolonizacji było zasiedlanie nowizn w lasach książęcych na całym obszarze Mazur. Było to tzw. osadnictwo szkatułowe, gdyż dochody z niego płynęły wprost do skarbu książęcego. Trwało ono około stu lat, od połowy wieku XVII do połowy wieku XVIII. Wtedy to skolonizowano także obszary na południe od Szczytna i Puszczę Piską.

Okresem najsilniejszych wpływów polskich w Prusach Książęcych jest wiek XVII. Ludność polska mieszka w zwartej masie na całym pojezierzu, w rozproszeniu także na północ od niego. W połowie XVII w. stanowi połowę ludności Prus. W przybliżeniu zamieszkuje obszar po linię: Gołdap – Węgorzewo – Kętrzyn – Szestno – Biskupiec – Pasym – Ostróda. Również miasta są przeważnie polskie. Rozwija się polskie szkolnictwo, w powszechnym użyciu są polskie kancjonały, a także inne książki religijne.

Korzystną dla polskości sytuację zniweczyły wojny szwedzkie, zwłaszcza najazd Tatarów w służbie polskiej w latach 1656–57 oraz zarazy morowe, głównie druga z roku 1709, które pochłonęły wiele dziesiątków tysięcy istnień ludzkich. Osłabiło to znacznie żywioł polski, a jednocześnie zmniejszyło jego odporność na germanizację. Zaczyna się ona już w pierwszej połowie XVIII w. – wtedy to język polski przestaje być językiem urzędowym. Stopniowo ulega zniemczeniu szczupła inteligencja polska (pastorzy i nauczyciele). W miastach wzmaga się żywioł niemiecki. Lepsza jest sytuacja na wsi. Utrzymuje się język polski, nawet niekiedy dochodzi do polszczenia się kolonistów niemieckich. Odprawia się nabożeństwa w języku polskim.

Lata od roku 1525 – powstanie Prus Książęcych – do roku 1701 – powstanie Królestwa Pruskiego – były okresem stopniowego uniezależniania się Prus Książęcych od Polski. W okresie tym było wiele szans na przyłączenie Prus do Polski, dążyły do tego stany pruskie, zarówno szlachta, jak i mieszczanie. Władcy Polski nie doceniali jednak wagi problemu. Jan III Sobieski podjął wprawdzie starania o przyłączenie Prus, ale nie osiągnął zamierzonego celu.

W omawianym okresie można wskazać następujące daty graniczne: rok 1618 – książętami w Prusach Książęcych zostają Hohenzollernowie z linii brandenburskiej (elektorzy Rzeszy Niemieckiej). Następuje więc groźne dla Polski połączenie w tych samych rękach Prus i Brandenburgii. W roku 1657 traktat welawsko-bydgoski przyznaje elektorowi (i jego potomstwu) suwerenność. (Nie było to jeszcze ostateczne zerwanie z Polską. W razie wygaśnięcia linii elektorskiej Prusy miały wrócić do Polski). Traktat ten spotkał się z opozycją stanów pruskich, głównie mieszczan (Królewiec) – nie chciały one zerwania z Polską, przewidując, że Hohenzollernowie rychło wejdą na drogę absolutyzmu.

W roku 1701 nastąpił moment decydujący. Korzystając z trudnej sytuacji w Polsce, a także z sytuacji międzynarodowej, książę Fryderyk III uzyskał zgodę Augusta II i cesarza na koronację. Elektor koronował się w Królewcu w roku 1701 jako król Fryderyk I. Powstało Królestwo Pruskie.

Odmiennie przedstawiała się sytuacja po roku 1466 na Warmii. Jako część Prus Królewskich, z którymi była prawnie i gospodarczo związana, pozostawała ona w obrębie Rzeczypospolitej ponad trzysta lat, do pierwszego rozbioru w roku 1772. Różniła się jednak od pozostałych części Prus Królewskich tym, że przez cały czas pozostawała w bezpośrednim zarządzie biskupów. Stąd też obsadzanie biskupstwa było sprawą kluczową i od początku sporną. Ostatecznie uzgodniono, że biskupów wybiera się spośród kandydatów królewskich, ale muszą to być indygeni, tzn. ludzie pochodzący z Prus Królewskich. Ta sama zasada obowiązywała przy obsadzaniu innych ważniejszych stanowisk.

Warmia biskupia została skolonizowana wcześnie, już w XIV w. Przypomnijmy. W pierwszej połowie XIV w. północ Warmii była zasiedlana przez kolonistów niemieckich spoza państwa krzyżackiego. Mieszana fala kolonizacyjna polsko-niemiecka z ziemi chełmińskiej objęła Warmię około połowy XIV w., przy czym na północy osiedlali się głównie Niemcy, na południu Polacy. Kolonizowano na prawie chełmińskim, później też na magdeburskim (od XVI w.). Jednocześnie trwa silna kolonizacja pruska na prawie pruskim. W XIV w. na Warmii przeważała ludność pruska. Osadnictwo pierwszej połowy wieku XV, zewnętrzne i wewnętrzne, pod względem narodowości mieszane, uzupełniało straty ludności powstałe w czasie wojen i w wyniku głodu.

Kolejna fala osadnicza w latach 1466–1519 następuje już w kraju należącym do Polski. Kolonistami są, jak i przedtem, przybysze z Mazowsza i z ziemi chełmińskiej, a także lubawskiej.

Wojna Polski z Zakonem (1519–21) przyniosła Warmii ogromne zniszczenia. Straty w osadnictwie zdołano wyrównać dopiero w końcu XVI w. Szybciej nastąpiło uzupełnienie ubytków ludności na południu, przede wszystkim dzięki kolonizacji mazowieckiej. Przybywała na Warmię, a zwłaszcza na jej obszary południowo-wschodnie, ludność z Mazowsza, głównie zbiegli chłopi, a także Mazurzy z Prus Książęcych, z Ostródzkiego, Nidzickiego i Szczycieńskiego, niechcący przyjąć protestantyzmu. W latach 1527–50 ludność polska zasiedliła całą Warmię południową (Olsztyńskie i południe Reszelskiego), zwaną „polską Warmią”. W wieku XVI zasymilowały się z Polakami resztki Prusów. W drugiej połowie XVI w. i w wieku XVII osadnictwo polskie rozszerzyło się na północ, było to jednak osadnictwo rozproszone. Podobnie jak na Mazurach, element polski był na Warmii najsilniejszy w połowie XVII w. Po wojnie północnej, w pierwszej połowie XVIII w. przybyło na Warmię znów nieco ludności polskiej.

W latach swej przynależności do Polski przeżywała Warmia okres swej największej świetności. Pod rządami biskupów rozwijała się nauka, oświata i sztuka. Ogniskami jej były głównie: stolica biskupia Lidzbark, Reszel, wsławiony działalnością Kopernika Frombork oraz Braniewo, gdzie kardynał Hozjusz założył pierwsze w Polsce kolegium jezuickie, silny ośrodek kontrreformacji. Na Warmii powstało wiele zabytków budownictwa, głównie barokowego. Przede wszystkim wymienić należy słynny kościół w Świętej Lipce[6], miejsce kultu maryjnego, powstały w XVII w. za biskupa Szymona Rudnickiego i będący celem licznych pielgrzymek. Spotykali się tu Warmiacy z pielgrzymami z Królestwa, a także z Mazurami, którzy, choć protestanci, mieli nawet swoje specjalne nabożeństwa.

Wśród biskupów szczególnie dla Warmii zasłużonych należy wymienić Łukasza Watzenrodego (koniec XV w.) i Maurycego Ferbera (pierwsza połowa XVI w.). Obaj wielce się zasłużyli dla polskiej kolonizacji na Warmii. Warto tu dodać, że zasługi dla osadnictwa polskiego położył też Mikołaj Kopernik, kanonik fromborski. Listę wybitnych biskupów Polaków otwiera poeta Jan Dantyszek. Po nim zasiadają na warmińskiej stolicy biskupiej m.in. Stanisław Hozjusz, Marcin Kromer – obaj czynni przy osadzaniu kolonistów polskich, a także budowniczowie katolickich kaplic dla Polaków żyjących poza zwartym obszarem polskiego zasiedlenia. Spośród szeregu innych, wymienić należy wspomnianego już biskupa Szymona Rudnickiego i wreszcie „księcia poetów” Ignacego Krasickiego, ostatniego polskiego biskupa na Warmii.

Po zaborze Warmii w roku 1772 autonomia jej zostaje zniesiona. Następuje stagnacja gospodarcza. Pod względem politycznym Warmia zostaje zrównana z Mazurami. Losy tych krain nie toczą się jednak tak samo, choć obowiązują w nich te same prawa. Zdecydowała o tym ich przeszłość, a także istniejące między nimi różnice w momencie znalezienia się w jednym państwie.

Warmia była krajem chłopskim o ludności mieszanej niemieckiej i polskiej, katolickiej. Ludność polska mieszkała w zwartej masie na południu, w Olsztyńskiem i części Reszelskiego. Stała na wysokim poziomie gospodarczym i kulturalnym. Wyznanie łączyło Warmiaków z katolicką Polską, co nie pozostawało bez wpływu na ich późniejsze losy.

Mazury – określenie to obejmuje też Ostródzkie, choć obszary te różniły się pochodzeniem ludności i gwarą – były także krajem rolniczym, ale ze względu na gorsze gleby – uboższym. Więcej było dużych majątków, a gospodarstwa chłopskie – słabsze. Ludność Mazur także była mieszana, ale protestancka, co oddzielało Mazurów od ich pobratymców na Mazowszu, a także od Warmiaków. Mazurzy mieszkali w południowych, tzw. polskich powiatach; w pierwszej połowie XIX w. stanowili tam przeciętnie 82,4% mieszkańców.

Najistotniejszą różnicą między Warmią a Mazurami, w każdym razie ze względu na interesujące nas przede wszystkim sprawy językowo-narodowościowe, był stosunek do polskości. Etnicznie polscy Warmiacy, pozostający przez 300 lat w obrębie państwa polskiego, byli pod względem narodowościowym znacznie bardziej uświadomieni i przez to bardziej oporni i odporni na germanizację. Mazurzy, którzy przybyli jako osadnicy w okresie, gdy Mazowsze było jeszcze na etapie świadomości plemiennej, nie poczuwali się do jedności narodowej z Polakami, czuli się Mazurami, co wykorzystali urzędnicy niemieccy, usiłując stworzyć w drugiej połowie XIX w. odrębną od polskiej narodowość mazurską. Pozostając przez cały czas w obrębie państwa, w którym dominowali Niemcy, poddani presji państwa pruskiego znacznie wcześniej niż Warmiacy, byli Mazurzy na germanizację bardziej podatni.

W latach 1807–50 przeprowadzono w Prusach etapami uwłaszczenie chłopów. Miało ono jednak także skutki niepomyślne. Niektórzy chłopi byli zmuszeni do wypłacenia się byłym panom przez oddanie części swych gruntów. W konsekwencji majątki ziemskie rosły, a gospodarstwa chłopskie ubożały. Nie do końca załatwiona sprawa chłopska przyczyniała się do utrzymywania się stagnacji gospodarczej. Rezultatem tego była emigracja ludności w drugiej ćwierci XIX w. Sytuacja gospodarcza pozostała na Warmii i Mazurach trudna do lat siedemdziesiątych XIX w.

Pewne ożywienie gospodarcze nastąpiło po powstaniu II Rzeszy Niemieckiej w roku 1871. W jej skład weszło też Królestwo Pruskie. Emigracja zarobkowa jednak nie ustała. Kierowała się teraz głównie do Zagłębia Ruhry. Wracający emigranci byli w znacznym stopniu zniemczeni. Pewien rozwój gospodarczy ściągał z kolei do Prus coraz więcej Niemców, głównie do miast, ale także i na wieś.

Chociaż powolna germanizacja na Mazurach zaczęła się już w pierwszej połowie XVIII w., to jednak jeszcze w roku 1800 sytuacja przedstawiała się dla polskości pomyślnie. W 718 szkołach na Mazurach (a także w 118 szkołach na Warmii) nauka odbywała się po polsku. Już jednak w latach 1832 i 1834 wydano zarządzenia ograniczające używanie języka polskiego w szkołach. Był to niewątpliwie odwet za czynne zainteresowanie Warmiaków i Mazurów, zwłaszcza w powiatach nadgranicznych, powstaniem listopadowym.

Antypolskie zarządzenia wywołały protest ludności polskiej. Przewodzili mu duchowni protestanccy, zwłaszcza Gustaw Gizewiusz i starszy od niego Krzysztof Celestyn Mrongowiusz (na Mazurach). Dzięki postawie ludności, akcji działaczy, a także poparciu niemieckich kół liberalnych, wreszcie dzięki wydarzeniom Wiosny Ludów kurs germanizacyjny na Warmii i Mazurach złagodzono. Nacisk niemczyzny był jednak nieustanny: język niemiecki był przecież językiem urzędowym.

O postawie polskiej ludności Prus świadczy też jej stosunek do powstania styczniowego. Dostarczano broni powstańcom, niektórzy Warmiacy i Mazurzy walczyli w oddziałach powstańczych. Po upadku powstania jego uczestnicy znajdowali w Prusach schronienie.

Po roku 1871 nastąpiło nasilenie germanizacji. Zarządzenie z roku 1873 (i wcześniejsze z roku 1865) usuwa język polski ze szkół. Odtąd stają się one głównym instrumentem germanizacji na Warmii i Mazurach, co przy zwiększaniu się powszechności nauczania było szczególnie groźne. Wobec dzieci posługujących się w szkole językiem polskim stosowano nawet szykany. Zakładano biblioteki niemieckie. Zaczęła się też zamiana polskich nazw miejscowych na niemieckie. W roku 1894 założono Deutscher Ostmarkenverein (Hakatę) dla przyśpieszenia procesu germanizacji Polaków w zaborze pruskim. W procesie niemczenia bierze udział wojsko, administracja, pod koniec XIX w., zwłaszcza na Mazurach, także kościół. Doprowadziło to do powstania ruchu „gromadkarzy” – Mazurzy przestawali uczęszczać do zborów i gromadzili się w domach na modlitwę po polsku. Na Warmii sytuacja nie była tak krytyczna. Duchowieństwo na ogół nie angażowało się w zwalczanie języka polskiego, znaczna jego część przeciwstawiała się natomiast polskim tendencjom narodowym. Kulturkampf, który na Warmii, jak i na innych ziemiach polskich pod zaborem pruskim, miał charakter nie tylko antykatolicki, ale i antypolski (co nie było niczym dziwnym, gdyż także na Warmii wiara była ostoją polskości), spotkał się z oporem społecznym. Jako reakcja na nasilanie się germanizacji zaczęła się na Warmii rozwijać polska akcja oświatowa, która z czasem przekształciła się w ruch odrodzenia narodowego. Pierwsza polska biblioteka powstała na Warmii już w roku 1863. Nieco później rozwinęła się cała sieć – około 60 – bibliotek Towarzystwa Czytelni Ludowych, dzięki którym do rąk Warmiaka dotarła polska książka. W roku 1877 nastąpiły słynne objawienia w Gietrzwałdzie. Odtąd w święta maryjne spotykały się tu z Warmiakami tysiące pielgrzymów z całej Polski. Miało to ogromny wpływ na pogłębianie poczucia narodowego ludności polskiej na Warmii i na wzmacnianie jej wzajemnych więzi. Gietrzwałd wkrótce stał się centrum polskiego życia religijnego i kulturalnego na Warmii. Tu w roku 1878 A. Samulowski założył pierwszą polską księgarnię. Polski ruch wydawniczy znacznie wzmógł się na Warmii w końcu XIX w. Wydaje się drobne druki, a zwłaszcza śpiewniki, także patriotyczne. Docierają też polskie książki z innych dzielnic zaboru pruskiego. W roku 1885 ludność polska domagała się na wiecach przywrócenia języka polskiego w szkole. Można już w tym czasie mówić o początkach świadomego ruchu na rzecz polskości na Warmii. W roku 1886 zaczęła wychodzić „Gazeta Olsztyńska” (wychodziła do września 1939 r.!). Wydawał ją J. Liszewski, a po nim kolejno członkowie rodziny Pieniężnych. Gazeta walczyła o prawa Warmiaków do własnego języka, budziła i pogłębiała polską świadomość narodową. Polskość utwierdzają też powstające towarzystwa religijno-kulturalne. Warmiacy organizują się też pod względem gospodarczym; w Olsztynie zostaje otwarty Bank Ludowy. W roku 1893 ludność polska na Warmii wybrała po raz pierwszy swego własnego reprezentanta do parlamentu Rzeszy, a nie poparła kandydata katolicko-niemieckiej partii Centrum (która zresztą silnie zwalczała „Gazetę Olsztyńską”).

Dzięki pracom K. Sieniawskiego i ks. W. Barczewskiego wzrastało zainteresowanie Warmią całego społeczeństwa polskiego.

Na Mazurach sytuacja przedstawiała się znacznie gorzej. Główną ostoją polskości był język, będący też językiem wiary. Książki religijne i będące w powszechnym użyciu kancjonały były przez długi czas drukowane po polsku, choć frakturą (gotykiem). Źródłem oporu wobec niemczenia były też kultywowane przez Mazurów dawne obyczaje, pieśni, podania, a także oryginalna twórczość ludowa (np. poety Michała Kajki, żyjącego w latach 1858–1940). W pierwszej połowie XIX w. pieśni z Ostródzkiego zebrał i wydał (we fragmentach) Gizewiusz, działający też jako publicysta. Podania i opis zwyczajów Mazurów opracował i wydał w latach siedemdziesiątych XIX w. M. Toeppen. Na rzecz języka polskiego działał, jeszcze w pierwszej połowie XIX w., Mrongowiusz; wydawał on m.in. podręczniki do nauki języka polskiego i słowniki polskie. Postacią najbardziej zasłużoną dla Mazur był Wojciech Kętrzyński, który swą publikacją O Mazurach (1872) uświadomił społeczeństwu polskiemu problem mazurski. Kętrzyński wydał także pieśni mazurskie oraz był autorem fundamentalnych prac o Mazurach, m.in. zajmował się dziejami osadnictwa. Na ludność mazurską najbardziej oddziaływały wydawnictwa M. Gerssa. Od roku 1859 wydawał on w wysokim nakładzie „Kalendarz Królewsko-Pruski Ewangelicki”, a od roku 1875 „Gazetę Lecką”. Zamieszczał w nich informacje o kulturze i historii Polski, bronił praw Mazurów do języka polskiego. Stał jednak przy tym na stanowisku, że Mazurzy są Prusakami i propagował wierność wobec państwa pruskiego. Był też zaangażowanym ewangelikiem. Niemniej jest faktem, że dzięki Gerssowi dwa pokolenia Mazurów mogły czytać po polsku. Zasłużony dla Mazur J.K. Sembrzycki zakładał biblioteki, kolportował książki, przez krótki czas wydawał w Ostródzie gazetę „Mazur”. Nowy etap rozpoczęła wydawana w Ełku przez K. Bahrkego „Gazeta Ludowa” (1896–1902), która nie tylko broniła języka polskiego, ale uświadamiała też Mazurów, że są Polakami. Przy „Gazecie Ludowej” zorganizowała się Mazurska Partia Ludowa, czynna w akcjach wyborczych. Ośrodkiem budzenia świadomości polskiej było też Szczytno. Powstało tam pismo „Mazur” (1908). W Szczytnie także założono w 1910 r. Bank Mazurski. Ruch obrony polskości koncentrował się głównie w powiatach południowych. Był on wspomagany z zewnątrz, pomoc ta nie była jednak systematyczna i obejmowała tylko część Mazur. W głównej swej masie ludność mazurska pozostała narodowo nieuświadomiona, uważała się za Mazurów lub polskich Prusaków. Obroniła jednak przed germanizacją i język, i obyczaje. Dobrze świadczy o tym fakt, że w roku 1903 70% dzieci mazurskich mówiło wyłącznie po polsku.

W czasie pierwszej wojny światowej działalność na rzecz polskości niemal zamarła.

Po plebiscycie część działaczy wyemigrowała do Polski, ruch narodowy jednak nie tylko nie zamarł, ale się wzmocnił. Już w roku 1920 powstał Związek Polaków w Prusach Wschodnich, rozwiązany w roku 1922 wobec powstania ogólnoniemieckiej organizacji Polaków – Związku Polaków w Niemczech. Dzięki posłowi J. Baczewskiemu powstały, choć nieliczne, polskie szkoły. W okresie międzywojennym na Warmii działało 15 szkół, na Mazurach – tylko jedna, i to bardzo krótko. Na Warmii nadal wychodziła „Gazeta Olsztyńska”, na Mazurach od 1923 r. ukazywał się w Szczytnie „Mazurski Przyjaciel Ludu”, a po nim „Mazur”. Powstała także polska organizacja Zjednoczenie Mazurskie. Ale równolegle z działalnością w obronie polskości trwała bez przerwy akcja germanizacyjna. Stosowano szykany, po dojściu do władzy Hitlera – terror, zaprzestano drukowania kancjonałów polskich; polskie nazwy miejscowe zamieniano na niemieckie (przeprowadzono masowo tzw. chrzty pruskie – na terenie całych Prus Wschodnich zmieniono około 10 tysięcy nazw). Germanizacji sprzyjały też migracje ludności. Stale ograniczany język polski zszedł do roli języka domowego, używanego zwłaszcza przez ludzi starszych (tzw. język grósków).

Do plebiscytu mającego zdecydować o dalszych losach Warmii i Mazur (a także Powiśla) ludność nie była pod względem świadomości narodowej wystarczająco przygotowana. Mimo to Polska miała szanse, w każdym razie na Warmii, uzyskania lepszych jego rezultatów, gdyby się odbył zaraz po traktacie wersalskim w 1919 r., powstanie wolnej Polski miało bowiem pozytywny wpływ na podniesienie polskiej świadomości na Warmii i Mazurach, lub gdyby został znacznie opóźniony, jak tego chcieli niektórzy działacze mazurscy. Plebiscyt został jednak przeprowadzony w najmniej dla Polski korzystnym czasie, 11 VII 1920 r. Kraj, który dopiero co odzyskał swoją państwowość, a jednocześnie był uwikłany w wojnę na wschodzie, w której ważyły się jego losy, nie był w stanie w wystarczającym stopniu zaangażować się w plebiscyt. A czas działał na korzyść Niemców. Organizacją, propagandą, terrorem przygotowali wygraną. W plebiscycie mieli także prawo brać udział mocno już zgermanizowani emigranci. Mylące sformułowanie kart plebiscytowych (wyboru miano dokonać między Polską a Prusami, nie Niemcami), pozbawiło Polskę wielu głosów. Przegrana była druzgocąca, nawet na Warmii, choć tam za Polską optowało dziesięć razy więcej wyborców niż na Mazurach[7].

Na początku drugiej wojny światowej nastąpiła całkowita likwidacja polskiego życia organizacyjnego. Zlikwidowano prasę, zamknięto Dom Polski w Olsztynie. Wielu działaczy trafiło do więzień i obozów, wielu zostało straconych[8].

Druga wojna światowa spowodowała nie tylko ogromne zniszczenia materialne, ale także ogromne wyludnienie. W lecie 1944 r. rozpoczęto ewakuację szkół, szpitali itp., w grudniu nastąpiła masowa ucieczka ludności przed zbliżającym się frontem. Wiele rodzin mazurskich osiedliło się w opuszczonych gospodarstwach na Warmii. Do swoich wsi wróciły nieliczne tylko rodziny. Znaczna część ludności uciekała na zachód, poza granice Prus Wschodnich. Przyjmuje się, że z ogólnej liczby ludności szacowanej na około 1 300 000, zostało na miejscu około 200 000. Liczbę ludności polskiej na tych terenach przed drugą wojną światową ocenia się różnie. Jak się wydaje, wynosiła ona około 400 000. Po roku 1945 pozostało Mazurów i Warmiaków tylko około 100 000.

Wiosną 1945 r. zaczęła na tereny byłych Prus Wschodnich przybywać ludność z Polski centralnej i repatrianci ze wschodu. Jednocześnie trwał dalszy odpływ ludności autochtonicznej. Sytuacja po roku 1945 była bardzo skomplikowana. Władze polskie i ludność napływowa nie były należycie zorientowane w powikłanej historii i bieżącej sytuacji na Warmii i Mazurach. Przede wszystkim nie rozumiano tego, że podział: Warmiak – katolik, Mazur – ewangelik jest podziałem wyznaniowym, a nie narodowościowym. Autochtonów, zwłaszcza Mazurów, uznawano często za Niemców. W pewnym sensie przyczyniła się do tego sama ludność mazurska, uważająca się nie za Polaków, ale za Mazurów. Na postawę taką niewątpliwie wpłynęła intensywna germanizacja okresu hitlerowskiego.

Stan ludności pochodzenia polskiego, a także zasięg gwar polskich na omawianym terenie ustaliła ekspedycja Instytutu Zachodniego i Archiwum Fonograficznego UAM w Poznaniu w roku 1949. Ustalone dane dotyczą końca 1944 r. Granica zasięgu gwar polskich przebiegała w przybliżeniu od Gołdapi przez Węgorzewo, Kętrzyn, Jeziorany do Miłomłyna.

Kończąc ten z konieczności skrótowy i schematyczny rys historii Ostródzkiego, Warmii i Mazur może warto jako podsumowanie i uzupełnienie podać ogólny układ dialektów polskich i niemieckich ze względu na pochodzenie ludności osadniczej. Uwzględnienie także dialektów niemieckich jest ważne ze względu na występujące w gwarach OWM zapożyczenia niemieckie.

Na podstawie ustaleń H. Turskiej S. Dubisz opracował przypuszczalne rozmieszczenie dialektów polskich w połowie wieku XVI[9]. Uzupełniając jego ujęcie paru szczegółami (również wziętymi z pracy H. Turskiej) można przyjąć, że układ ten był aktualny także w czasie przeprowadzanych przez nas badań; bowiem późniejsza kolonizacja, a także procesy germanizacyjne zmieniały tylko proporcje, wpływały na liczbę ludności, a nie na ogólny obraz zasiedlenia.

Ostródzkie

– dialekt chełmiński (na południu pewne wpływy mazowieckie)

południowa Warmia

– dialekt chełmiński i nawarstwiający się na niego – przy jednoczesnych wpływach zachodnich dialektów typu chełmińskiego – dialekt mazowiecki

Nidzickie

– dialekt chełmiński i przemożnie nawarstwiający się na niego dialekt mazowiecki zachodni

Szczycieńskie

– w północnej części dialekt chełmiński i dialekt mazowiecki zachodni, na pozostałym obszarze dialekt mazowiecki zachodni

Mrągowskie

– w części zachodniej dialekt chełmiński i dialekt mazowiecki, na pozostałym obszarze dialekt mazowiecki wschodni

Giżyckie, Piskie, Ełckie, Oleckie

– dialekt mazowiecki wschodni

Rozmieszczenie dialektów niemieckich sąsiadujących z gwarami polskimi w ostatnim okresie przed rokiem 1945 przedstawiało się następująco: na północy ciągnął się pas dialektów dolnoniemieckich, mniej więcej od Elbląga po Gołdap. Sąsiadowały one bezpośrednio z gwarami Mazur Wschodnich – z Mrągowskiem, Giżyckiem i Oleckiem, a także częściowo z Reszelskiem (a więc z gwarą warmińską). Na północ od Ostródy, Olsztyna i Jezioran (a także w rejonie Morąga, Pasłęka, Elbląga, Malborka) rozciągała się duża wyspa dialektu wysokopruskiego. Był to dialekt wschodnio-środkowo-niemiecki, a więc jeden z odłamów dialektu wysokoniemieckiego. Wysokopruski był też językiem kancelarii krzyżackiej.

Zapożyczeń niemieckich jest w gwarach Ostródzkiego, Warmii i Mazur niemało, jednak nie tak wiele, jakby można oczekiwać w świetle historii tego regionu. Najczęściej są to pożyczki późne, z XIX i XX w., wzięte z języka ogólnoniemieckiego. Obliczyliśmy szacunkowo, że pożyczki niemieckie stanowią około 10% haseł, około 4% materiału Słownika. Porównanie tych liczb wskazuje, że przeciętna częstość używania zapożyczeń niemieckich w gwarach Ostródzkiego, Warmii i Mazur u schyłku pierwszej połowy XX w. była mała. Potwierdza to wnioski zamykające pracę Słownictwo Warmii i Mazur wobec niemieckich wpływów językowych, zamieszczoną w Konferencji pomorskiej (1954), Warszawa 1956, jako II część pracy W. Doroszewskiego, H. Konecznej i W. Pomianowskiej Gwary Warmii i Mazur. (Liczbowe wskaźniki są w tej pracy wyższe, bo przedmiotem obliczeń są w niej nazwy, czyli niemal wyłącznie rzeczowniki, podczas gdy w naszych obliczeniach – wszystkie części mowy).

Oddziaływanie współistniejących na obszarze Ostródzkiego, Warmii i Mazur języków polskiego i niemieckiego nie było jednostronne. Język niemiecki także sporo zapożyczał z polskiego, i to nie tylko poszczególne wyrazy, ale nawet struktury słowotwórcze.

Henryka Perzowa

PRZYPISY

Rozdział ten oparto głównie na następujących publikacjach: Warmia i Mazury, red. S. Zajchowska, M. Kiełczewska-Zalewska, cz. I i II, Poznań 1953; Dzieje Warmii i Mazur w zarysie, t. I, red. J. Sikorski, S. Szostakowski, Warszawa 1981; t. II, red. T. Filipkowski, Warszawa 1983; Konferencja pomorska (1954), Prace Językoznawcze, red. Z. Stieber, Warszawa 1956; W. Chojnacki, Osadnictwo polskie na Mazurach w XIII–XVII w., [w:] Szkice z dziejów Pomorza, t. II, Warszawa 1959, s. 5–33; J. Siatkowski, Słownictwo Warmii i Mazur. Budownictwo i obróbka drewna, Studia Warmińsko-Mazurskie, t. I, Wrocław 1958 i Wpływy poszczególnych dialektów niemieckich na język polski, [w:] Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, t. VIII, Warszawa 1967, s. 33–46; K. Górski, Państwo krzyżackie w Prusach, Gdańsk 1946 i Zakon krzyżacki a powstanie państwa pruskiego, Wrocław 1977; A. Wakar, wstęp do Jutrzni mazurskiej na Gody K. Małłka, Olsztyn 1980.
Z niniejszym zarysem dziejów Ostródzkiego, Warmii i Mazur byli uprzejmi zapoznać się, a także udzielić swych cennych uwag: prof. dr Karol Górski oraz dr Tadeusz Filipkowski i dr Jerzy Sikorski z Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, którym na tym miejscu składamy serdeczne podziękowanie.

W przedstawionym szkicu używamy współczesnych nazw miejscowych, a także plemiennych pruskich. Nie posługujemy się krzyżackimi podziałami terytorialnymi, gdyż bez dokładnych objaśnień byłyby one niejasne.

Nie należy obszaru plemiennego Warmów identyfikować z późniejszą Warmią biskupią. W jej skład weszła tylko południowo-zachodnia część posiadłości Warmów (wraz z wymienionymi miastami). Warmię biskupią, mającą charakterystyczny kształt trójkąta, stanowiła ta część diecezji warmińskiej (ściśle: jej trzecia część), która była w bezpośrednim władaniu biskupa. Dodać może warto, że późniejsza tzw. polska Warmia, obejmująca Olsztyńskie i południową część Reszelskiego, leżała poza obszarem plemiennym Warmów, głównie na terenie Galindii i Barcji.

Granice plemienne Prusów nie są dokładnie znane; należy przyjąć, że obszar późniejszych gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur obejmował też pograniczne krańce Pomezanii i Pogezanii, a z pewnością część Barcji.

Kolonizacja była procesem bardzo skomplikowanym. W tak krótkim zarysie możemy tylko z grubsza naszkicować jej przebieg, tym bardziej, że nie jest ona dotychczas w pełni zbadana. W wykorzystanej literaturze często można znaleźć informacje sprzeczne lub hipotezy robocze, spowodowane niedostatkiem źródeł, a także różnej ich interpretacji, często zależnej od narodowości badacza. Szczególnie duże rozbieżności dotyczą polskiej kolonizacji czternastowiecznej. Istnieje tu różnica zdań między historykami i językoznawcami (ale także wśród historyków), choć być może chodzi tylko o odmienne rozłożenie akcentów co do pochodzenia osadników. Zarówno jedni jak i drudzy przyjmują, że kolonizacja z ziemi chełmińskiej kierowała się na Warmię i do Ostródzkiego. Historycy przyjmują na Warmii także kolonizację mazowiecką. Natomiast dla Nidzickiego i Działdowskiego historycy przyjmują tylko kolonizację z Mazowsza; językoznawcy (ściśle: H. Turska) dowodzili, że pierwotna kolonizacja była tu chełmińska, a dopiero później nałożyła się na nią warstwa kolonizacji mazowieckiej. Mniej więcej podobnie są podzielone zdania co do kolonizacji w Szczycieńskiem i Mrągowskiem. Ponadto K. Górski zdaje się przyjmować już w XIV w. kolonizację mazowiecką w Piskiem i Ełckiem.

Święta Lipka leżała już na Mazurach, tuż przy granicy Warmii, należała jednak do warmińskiej administracji kościelnej.

W roku 1920 na mocy traktatu wersalskiego przyłączono do Polski południowo-zachodnią część powiatu nidzickiego z Działdowem. Obszar ten nie został objęty naszymi badaniami.

Szczegółowe opracowanie okresu po roku 1918 znajdzie czytelnik w: Dzieje Warmii i Mazur w zarysie, op.cit., t. II, cz. II – Warmia i Mazury w latach 1918–1944, s. 95–187.

H. Turska, Dialekt ziemi chełmińskiej i jego ekspansja na dialekty sąsiednie, [w:] Konferencja pomorska, op.cit., passim; S. Dubisz, Nazwy roślin w gwarach ostródzko-warmińsko-mazurskich, Studia Warmińsko-Mazurskie, t. XI, Wrocław 1977, s. 13.

Na podstawie mapy Ziesemera przedrukowanej przez J. Siatkowskiego, [w:] tegoż, Słownictwo Warmii i Mazur. Budownictwo i obróbka drewna, op.cit.

RECENZJE

Z wielkim zadowoleniem należy powitać rozpoczęcie publikacji Słownika gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur. Stanowi on rezultat wieloletniej pracy zespołu leksykograficznego Zakładu Językoznawstwa PAN w Warszawie. Niezwykle bogate materiały znacznie poszerzą naszą wiedzę o tych gwarach. Poza tym ze względu na powojenne ruchy ludnościowe i procesy integracyjne materiały te mają w dużej mierze już wartość historyczną. (...) Ogólną koncepcję Słownika, zasady przedstawiania materiału słownikowego i sposób ich realizacji oceniam bardzo wysoko.

prof. dr hab. Janusz Siatkowski

Przytoczyłem w niniejszym omówieniu Słownika gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur kilkanaście przykładów kwestii wątpliwych lub w ogóle nierozwiązalnych, żeby wykazać, wobec jakich trudności stawały autorki, kiedy nieraz zupełnie zawodziły zapisy dokonane przed przeszło trzydziestu laty. Tylko cierpliwa ich praca i niezmienny zapał sprawiły, że posiadamy dziś pierwszy tom Słownika, który, wydany w całości, na zawsze będzie świadczył o odwiecznej polskości naszych ziem odzyskanych północno-wschodnich, naszego odwiecznie polskiego pojezierza.

prof. dr hab. Wiktor Steffen

Znajdujemy w nim ogromną ilość wyrazów, znaczeń, użyć, związków frazeologicznych i składniowych. Lektura Słownika jest bardzo interesująca. Okazuje się, że na badanym terenie zachowało się wiele ciekawych wyrazów słowiańskich i znaczeń nieznanych w innych regionach. Uderza bardzo wielka ilość zapożyczeń niemieckich. Ciekawe są zwłaszcza dawniejsze i bardzo zakorzenione pożyczki. Niektóre germanizmy są zupełnie świeże i nie przyswojone do polskiego systemu językowego.

prof. dr hab. Jerzy Reichan

Niekwestionowane walory tego dzieła i jego znaczenie dla polskiego językoznawstwa jak również dla wielu innych nauk wskazałem w recenzji wydawniczej I tomu. W dziele tym uderza przede wszystkim bardzo solidne podawanie materiału, niezwykle staranna korekta maszynopisu oraz liczne pomysłowe i oryginalne rozwiązania redakcyjne, które obserwuję z wielkim zainteresowaniem i pożytkiem jako redaktor innego słownika gwarowego. Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur wnosi więc wiele do metodologii leksykograficznej.

prof. dr hab. Jerzy Reichan

Tom V Słownika gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, będący kolejnym etapem monumentalnego, wielotomowego dzieła, jest znakomitym osiągnięciem polskiej leksykografii gwarowej.

Wartość naukowa tego dzieła jest bezsporna. Ma ono wielkie znaczenie dla badań naukowych nad polskim słownictwem gwarowym i nad polską kulturą ludową. Recenzowany Słownik jest poza tym wybitnym dziełem patriotycznym, ukazującym polskość gwar na terytorium, które przez wieki należało do innego państwa. Słownik jest hołdem złożonym licznym mieszkańcom Ostródzkiego, Warmii i Mazur, którzy narażając się na represje ze strony niemieckiego rządu, zachowywali polską rodzimą gwarę.

prof. dr hab. Jerzy Reichan

Dorobek

Sobolewska Katarzyna, Słownictwo pism Stefana Żeromskiego, t. 2: Przestrzeń, Kraków.

Sobolewska Katarzyna, Słownictwo dotyczące przestrzeni w twórczości Stefana Żeromskiego, „Semiosis Lexicographica”, vol. XX, Wydawnictwo TAKT, Warszawa 2004.

Sobolewska Katarzyna, Słownictwo pism Stefana Żeromskiego, t. 12: Miasto i wieś, Universitas, Kraków 2007.

Agnieszka Wełpa, Językowe komunikowanie uczuć w pieśniach ludowych z Warmii i Mazur, Kraków 2014.

ZEBRANIA NAUKOWE

18 XI 2004

mgr Paweł Gadaczek: Subkultury młodzieżowe i ich język (cz. I)

31 V 2005

dr hab. Anna Tyrpa: Etnocentryczne widzenie obcych w polszczyźnie ludowej

29 VI 2005

mgr Paweł Gadaczek: Subkultury młodzieżowe i ich język (cz. II)

18 IX 2006

mgr Małgorzata Pachulska: Kwalifikatory w dwóch słownikach niemieckich: Langenscheidta i Dudena

12 X 2006

dr Katarzyna Sobolewska: Miasto i wieś w Pismach Stefana Żeromskiego

16 XI 2006

mgr Maria Krasowska: Słownictwo związane z wyposażeniem wnętrza domu w gwarach północno-wschodniej Polski

12 IV 2007

dr Katarzyna Sobolewska: Nowa książka Anny Wierzbickiej Słowa klucze. Różne języki – różne kultury

10 V 2007

dr Dorota Adamiec: Frazeologia religijna w polszczyźnie XVII wieku

14 VI 2007

dr Katarzyna Sobolewska: Nowa książka Anny Wierzbickiej Słowa klucze. Różne języki – różne kultury (cz. II)

29 XI 2007

mgr Agnieszka Wełpa: Słownictwo erotyczne w dwóch powieściach Andrzeja Czcibor-Piotrowskiego Rzeczy nienasycone i Cud w Esfahanie

10 I 2008

mgr Paweł Gadaczek: Sytuacja językowa w Hiszpanii

28 II 2008

(zebranie 3 pracowni warszawskich IJP) dr Magdalena Majdak: Opowieść o słowniku warszawskim

3 IV 2008

(zebranie 3 pracowni warszawskich IJP) dr Katarzyna Sobolewska: Słownik gwary warszawskiej XIX wieku B. Wieczorkiewicza

8 V 2008

(zebranie 3 pracowni warszawskich IJP) mgr Dorota Suchacka: O języku powieści S. Shutego Zwał

13 X 2008

mgr Agnieszka Wełpa: Niewerbalne sposoby okazywania uczuć w pieśniach ludowych z Warmii i Mazur

27 I 2009

dr hab. Anna Tyrpa: Regionalne uwarunkowania stereotypów etnicznych

2 IV 2009

dr Katarzyna Sobolewska: Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, czyli cierpienia leksykografa

21 V 2009

mgr Małgorzata Olszewska: Socjolekt przestępczy w powieści Michała Lewandowskiego Dwie twarze wolności

19 XI 2009

dr hab. Anna Tyrpa: Litwa i Litwini w języku polskim

3 XII 2009

dr Katarzyna Sobolewska: prezentacja najnowszych publikacji humanistycznych Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego

11 II 2010

dr Ewa Masłowska: Ludowe stereotypy obcowania światów i zaświatów w języku i kulturze polskiego folkloru

16 III 2010

mgr Magdalena Płusa: Stylizacja językowa w powieści Henryka Sienkiewicza Potop

8 IV 2010

dr Anna Engelking: Kołchoźnicy. Antropologia tożsamości wsi białoruskiej na przełomie XX i XXI w.

25 V 2010

dr Łukasz Sommer: Mowa ojców potrzebna od zaraz. Fińskie spory o język narodowy w pierwszej połowie XIX wieku. Spotkanie z Autorem książki, jednym z twórców warszawskiej fennistyki, poświęcone lingwistycznym i kulturowym aspektom kształtowania się języka fińskiego

1 VII 2010

dr Ignacy Doliński: O Ogólnosłowiańskim atlasie językowym (OLA)

27 I 2011

dr Ignacy Doliński: Konferencja OLA w Bułgarii, jesień 2010: tom 9. "Człowiek".

14 IV 2011

dr Nicole Dołowy-Rybińska: Języki i kultury mniejszościowe w Europie: Bretończycy, Łużyczanie, Kaszubi.

12 V 2011

dr hab. Maria Pająkowska-Kensik, prof. UKW w Bydgoszczy: Kociewie i gwara kociewska

19 VI 2012

Spotkanie z Pracownią Polszczyzny Kresowej: dr hab. Ewą Dzięgiel, dr Elżbietą Rudolf-Ziółkowską, dr Katarzyną Czarnecką, dr Dorotą Kowalską, mgr Ludmiłą Januszewską. Relacja z badań polszczyzny na Ukrainie. Prezentacja książek napisanych lub opracowanych przez tę Pracownię.

8 XI 2012

(zebranie 3 pracowni warszawskich: SGOWM, Historii Języka Polskiego XVII i XVIII w. i Polszczyzny Kresowej) prof. dr hab. Bogusław Nowowiejski z Uniwersytetu w Białymstoku - Niemiecko-polski słownik Krzysztofa Mrongowiusza

29 XI 2012

prof. dr hab. Anna Tyrpa: Dom pod Lutnią, czyli mazurska mozaika językowa.

7 III 2013

prof. dr hab. Janusz Rieger: Nowe i stare w dialektologii

22 IV 2013

prof. dr hab. Anna Tyrpa i dr Emil Popławski: Sprawozdanie z konferencji w Grodnie "Dialog chrześcijaństwa, literatury, kultury"

25 II 2014

Spotkanie z rosyjskimi badaczami polskich wsi na Syberii